Nhiều người thường nghĩ Hitler chỉ là kẻ hay khoe mẽ hơn là người thực sự thích đọc sách. Nhưng vài nghiên cứu gần đây cho thấy, nhà độc tài này luôn đắm chìm trong thế giới sách vở theo cách của ông ta.

August Kubizek và Rudolf Häusler, những người từng ở chung với Hitler tại Vienna và Munich, từng kể rằng Hitler là một người luôn chìm đắm vào thế giới của sách.

Một bản danh mục dài còn sót lại và được giữ đến ngày hôm nay đã cho thấy, khoảng thời gian từ từ năm 1919 đến 1921, Hitler đăng ký mượn rất nhiều sách từ Viện nghiên cứu quốc gia về Xã hội chủ nghĩa ở Munich. Ông ta thường mượn các sách của Montesquieu, Rousseau, Ranke hoặc Spengler.

Còn theo của nhà báo Mỹ Frederick Oechsner thì trước đây, tại thành phố Berchtesgaden và Berlin (Đức), Hitler sở hữu đến 16.300 cuốn sách. Theo thời cuộc, bộ sưu tập sách khổng lồ bị thất thoát nhiều. Trong đó, một số rất lớn bị lính Mỹ lấy mang về nước xem như chiến lợi phẩm. Một phần sách được quân đội Mỹ chuyển cho nhà ngoại giao nước này là Albert Aronson giữ. Khi ông này qua đời, số sách của Hitler được hiến tặng cho Đại học Brown (Mỹ).

Duy chỉ có khoảng 3.000 cuốn sách thuộc một bộ sưu tập quý khác của Hitler được trữ ở một mỏ muối tại vùng núi Alpine thì giữ được nguyên vẹn; trong số đó có 1.200 cuốn sách giờ đã yên vị tại Thư viện Quốc hội Đức.

Tuy vậy, theo nhà báo Oechsner, có đến 7.000 cuốn sách về chủ đề lịch sử quân sự thế giới của Hitler bị mất; 1.000 cuốn sách về các vấn đề sức khỏe, dinh dưỡng mà trong đó có ghi chú viết tay của Hitler cũng không còn. Ngoài ra, một số lượng lớn sách mà Hitler chưa có thời gian đụng đến cũng bị tiêu tán.

Từ những cuốn sách được tìm thấy của Hitler, nhiều nhà nghiên cứu tìm cách đặt chân vào thế giới sách vở của nhà độc tài để tìm hiểu và tái hiện đời sống tinh thần của ông ta.

Hitler cũng chú trọng rất nhiều đến phương pháp đọc sách. Trước tiên, ông ta phải khoanh vùng cái ông ta muốn biết, muốn tìm hiểu. Sau đó, nhà độc tài này xây dựng một danh mục những cuốn sách sẽ phục vụ cho mục đích đọc đó. Hitler cũng là người rất thích tra cứu từ điển bách khoa toàn thư, nghiên cứu về ăn chay. Ông ta đặc biệt thích đọc sách về chủ đề chủng tộc trên thế giới và các sách bài xích người Do Thái.

Các tác giả như Schopenhauer và Nietzsche hoàn toàn không hiện diện trong thư viện của Hitler. Ngoài ra, dù có trữ sách văn học nhưng có thể ông ta hoàn toàn không đụng đến cách sách này. Điều đó cho thấy, dường như thế giới tinh thần của Hitler không có chỗ dành cho sự tưởng tượng và bay bổng. Thay vì vậy, Hitler giữ một niềm tin tuyệt đối và nhận thức hết sức ngây thơ về khoa học thông qua các sách về chủ đề này.

eVan

Phán đoán của người đọc có thể đúng hay sai. Phán đoán là đúng nếu người đọc vận dụng những luận cứ chắc chắn cho phán đoán của mình, người đọc am hiểu vấn đề hơn tác giả, phán đoán có thể sai nếu người đọc không tán thành ý kiến tác giả, không chịu nhượng bộ tác giả một ly nào trong khi tranh luận chỉ vì không muốn suy nghĩ, hoặc vì suy nghĩ “đồng bóng”, vì suy nghĩ “tùy tiện” hay vì không chịu vận dụng đến suy luận, đến lý trí mà chỉ thuần dựa vào cảm giác, vào ý thích chứ không đếm xỉa đến các luận cứ mà tác giả đưa ra để chứng minh cho luận đề nêu lên.

Phán đoán cũng có thể sai trong trường hợp người đọc vi phạm các luật lôgic và phép biện chứng trong quá trình tư duy.

Như đã nói ở trên, trong khi đọc sách, độc giả cần đọc, hiểu, đào sâu, phân tích kỹ, ghi chép, nhớ, lĩnh, hội.

Tất cả các việc đó, không việc nào có thể tiến hành được nến không có sự tham gia của trí nhớ vả tư duy, cho nên trong quá trình đọc sách đương nhiên sẽ rèn luyện, phát triển hoàn thiện được trí nhớ và tư duy.

Đọc sách là một sự liên hệ qua lại giữa người đọc và tác giả, tựa hồ như người đọc và tác giả trao đổi, đàm đạo với nhau. Không phải vô cớ mà người ta thường nói: “Đọc những cuốn sách hay khác nào đàm đạo với những bậc hiền nhân quân tử”.

Đôi khi đọc sách biến thành một cuộc tranh luận thầm lặng với tác giả, khi đó người đọc sẽ biểu lộ kỹ năng tranh luận của mình, tức là biết tư duy đúng cách theo logic. Trong việc này, để đạt kết quả tốt, người đọc nên nghiên cứu các tài liệu dạy cách chứng minh quan điểm của mình nếu các quan điểm đó là đúng, là chân thực, và bác bỏ những luận cứ sai, vạch trần những lầm lẫn trong tư duy của bản thân mình và người khác⁽²⁾

Nhờ “trao đổi”, “đàm đạo” với những cuốn sách nội dung quý báu, người đọc sẽ ngày càng trở nên thành thạo, giàu kinh nghiệm hơn trong việc phân tích những con đường phức tạp, ngoắt ngoéo của tư tưởng con người trong mối liên hệ qua lại giữa ý nghĩ, tình cảm, rung động của con người.

Chỉ riêng đọc sách chưa đủ để rèn luyện trí nhớ và tư duy: còn cần làm sao cho đọc sách chiếm một vị trí xứng đáng trong số các biện pháp quan trọng khác nhằm giáo dục vả trau dồi văn hóa cho con người, trong đó có cả việc bồi dưỡng tinh độc lập tư duy.

V.I. Lênin dạy: “… chúng ta phải thay lối học cũ, lối học gạo, lối học khắc khổ thời xưa bằng kỹ năng biết nắm lấy toàn bộ vốn tri thức của loài người, và nắm theo cách thế nào để chủ nghĩa cộng sản của chúng ta không phải như cái chúng ta đã học thuộc lòng, mà như cái do tự chúng ta nghĩ ra: như những kết luận không thể trách được trên quan điểm học vấn hiện đại”.

Độc lập ngẫm nghĩ về đối tượng nhận thức là một trong những dấu hiệu cần thiết và cực kỳ quan trọng của tự đọc sách.

Không phải ngẫu nhiên mà V.I.Lênin trong một buổi nói chuyện với SV Trường Đại học tổng hợp Xvéclôpxcơ ở Maxcơva đã nó: “Điều chủ yếu nhất là phải làm sao cho sau khi đọc sách, sau khi thảo luận và nghe các bài giảng về Nhà nước, các bạn luyện được kỹ năng nhìn nhận vấn đề đó một cách độc lập… Chỉ khi ấy các bạn mới có thể tự coi mình là đã đủ vững vàng về lập trường và có đủ khả nấng giữ vững lập trường ấy trước bất cứ ai và trong bất kỳ lúc nào”⁽³⁾

Tính độc lập suy nghĩ như thế được khơi dậy không đồng đều và vào cùng một lứa tuổi ở tất cả mọi người. Trong mọi trường hợp, việc đọc sách có thể và cần phải xúc tiến quá trình đó.

Có tác dụng đặc biệt tốt đẹp đối với bồi dưỡng tư duy là đọc những cuốn sách trong đó tư duy được trình bày dưới dạng trực tiếp nhất, tức là được hình thức những suy tưởng trừu tượng của tác giả.

F. Enghen chỉ rõ, để phát triển năng lực tư duy lý thuyết: “… từ trước tới nay chưa có một cách nào khác ngoài việc nghiên cứu toàn bộ nền triết học trước đây”.

Người đọc cũng nên tìm hiểu một số biện pháp đơn giản giúp bồi dưỡng trí nhớ và tư duy trong quá trình đọc sách, trước khi áp dụng những hình thức phức tạp hơn của tư duy độc lập để nghiên cứu các tài liệu có tính chất triết học thật sự.

Một là, trong khi đọc phải hiểu rõ ràng trong bất cứ bài văn nào cũng đều thể hiện hai mặt của nó. Cái mà người ta nói đến, tức là đối tượng tư duy, và cái mà người ta nói về đối tượng tư duy ấy. Phải luyện tập kỹ xảo phân biệt hai yếu tố đó của chính văn mà không cần dừng lại, tựa hồ như ngay trong “mạch đọc”, làm sao cho sự hiểu đó diễn ra tự nhiên.

Bao giờ cũng cần phải tự mình nhận ra trong mỗi câu, mỗi đoạn, mỗi tiết, mỗi chương… đang nói về cái gì và nói gì rồi sau đó hình dung rõ ràng và hiểu trong toàn bộ bài báo, toàn bộ cuốn sách nói về cái gì và nói gì, rồi sau đó hình dung rõ ràng và hiểu trong toàn bộ bài báo, toàn bộ cuốn sách nói về cái gì và nói gì…

Chẳng hạn như trong đoạn:

“… Những người lao động trí óc cỡ lớn cũng là những bậc thầy lỗi lạc trong công tác, những người tổ chức tuyệt diệu lao động cá nhân. Đó là những nghệ sĩ điêu luyện trong nghệ thuật hợp lý hóa, lựa chọn kỹ thuật và cách thức làm việc cá nhân. Chính các vị đó đã từng nhiều lần nhấn mạnh rằng nguyên nhân chủ yếu của thành công của mình chỉ một phần là ở năng lực làm việc thể lực hay ở thiên bẩm tự nhiên, còn phần chính là ở phương pháp làm việc được áp dụng thường xuyên và thực hiện kiên trì”⁽⁴⁾

Có xét đến vấn đề nguyên nhân thành công trong sáng tác của những người lao động trí óc cỡ lớn.

Người ta đã nói những gì để giải đáp câu hỏi ấy?

Người ta khẳng định rằng nguyên nhân chủ yếu của thành công, đó là ở phương pháp làm việc được áp dụng thường xuyên và thực hiện kiên trì. Cách thứ hai để bồi dưỡng kỹ xảo lôgic trong đọc sách là người đọc chẳng những phải chăm lo tiếp thu cái ý mà còn phải đi sâu vào ý nghĩa của cái “ý” đó, tùy thuộc vào xu hướng của cái “ý” đó, vào việc tác giả, rồi sau đó độc giả xác định từ then chốt (trọng điểm logic) như thế nào.

Chẳng hạn, trong câu: “Tinh thần ham đọc sách được trau dồi ngay từ tuổi nhỏ”⁽⁵⁾ thì trọng điểm logic rơi vào từ “tuổi nhỏ”.

Trong chính văn, từ này không được làm nổi bật bằng cách gạch dưới hay bằng một cách khác (bằng kiểu chữ riêng…), nhưng người đọc tự mình phải hiểu cái “ý” câu mình đang đọc, và trong đầu mình phải nhấn mạnh từ ấy khi tiếp thu ý của cả câu này.

Dưới đây, chúng tôi dẫn ra cả một đoạn văn chứ không phải một câu trích trong cuốn sách của nhà văn V.Lidin.

“Với các sách trên giá của tôi, tôi có một liên hệ thân thiết tâm tình. Tôi biết rõ số phận và lai lịch của hầu hết các sách ấy. Mỗi khi cầm một cuốn trong tay, tôi cứ tưởng như sách cũng hiểu tôi, và chúng tôi chẳng có gì phải giải thích cho nhau nữa”⁽⁶⁾

Ở đây, trong chính văn, tác giả không nêu bật ý chính bằng một cách nhấn mạnh nào hết (chẳng hạn bằng kiểu chữ riêng). Song người đọc phải tự mình suy nghĩ, nghiền ngẫm, quán triệt đoạn văn để thấy rõ ý chính, ý chính đó là điều quan sát chân thực và tinh tế của tác giả rằng đối với các cuốn sách trong tủ sách riêng của ông, ông có một “liên hệ thân thiết tâm tình”. Tính chất của liên hệ ấy được tác giả thuyết minh trong câu thứ hai của đoạn văn.

Đọc xong phần kết luận của cuốn sách, người đọc cần phát biểu ngắn gọn cho bản thân mình rõ ý chính của phần đó, mà chính vì để khẳng định cái ý ấy tác giả đã viết phần này.

Trong việc đó, người đọc cần hiểu rõ qua chương này mình đã thu hoạch được điều gì mới, và đọc cuốn sách này mình đã nảy ra những ý nghĩ và tình cảm gì mới.

Nghiền ngẫm, quán triệt ý chính trong quá trình đọc sách có liên quan không tách rời với bồi dưõng trí nhớ và tư duy, bởi vì người đọc phải nhớ lại những điều đọc được và hiểu thấu ý nghĩa của chúng. Còn ghép những điều mới mẻ vừa đọc được vào vốn tri thức sẵn có trong trí nhớ và ý thức của mình sẽ có tác dụng mở mang tầm mắt và hình thành thế giới quan khoa học của độc giả. Chúng ta đều biết, “nhà văn, cũng như mọi nhà nghệ thuật khác, biết nhìn ra trong cuộc sống xung quanh và vạch cho ta thấy những điều ta thường không nhận xét được buộc ta phải ngẫm nghĩ về những điều xưa nay ta vẫn tưởng là hết sức giản đơn hoặc không đáng quan tâm”⁽⁷⁾

Một việc có tác dụng tốt, giúp rèn luyện các kỹ xảo lôgic trong đọc sách, đồng thời củng cố và bồi dưỡng trí nhớ người đọc là nêu bật những ý chính tìm ra được, bằng cách gạch dưới các từ hay các câu trong chính văn nếu sách là của mình hoặc bằng cách ghi chép dưới hình thức một dàn ý lôgic nêu rõ cuốn sách nói về vấn đề gì, và theo trình tự nào.

Dĩ nhiên, không phải tự nhiên độc giả có thể phân tích lôgic bài văn và ghi lại ý chính, mà đó là kết quả của việc đọc sách tự lực ta có nghiền ngẫm.

Không có lao động tự lực thì không thể tìm ra được chân lý trong một vấn để nghiêm túc nào hết, cho nên người nào ngại lao động thì người ấy tự tước đoạt khả năng tìm ra chân lý.

Trong khi rèn luyện, bồi dưỡng trí nhớ và tư duy người đọc cần lưu ý thường xuyên đem mối liên hệ khăng khít giữa hai cái đó.

Có thể vì ý nghĩ như đầu mũi tên, còn trí nhớ là đuôi mũi tên: hai cái đó trợ giúp lẫn nhau trong lúc tên bay đến đích.

Nhà y học kiêm nhà giáo dục học Nga lỗi lạc N.I.Pigô-rôp đặt câu hỏi: “Học thuộc một các thông minh nghĩa là thế nào? Phải chăng đó không thể là công việc của trí nhớ đơn thuần, mà là một sự lĩnh hội các tri thức bằng lý trí… Mọi người đều biết một mình lý trí, mà thiếu trí nhớ, thì không làm được trò trống gì. Không tài nào xây dựng được một suy luận ba đoạn (suy lý, suy diễn – A.P) và thậm chí một biểu thức rút gọn của suy luận ba đoạn nếu thiếu trí nhớ. Ai quên mất tiền đề thứ nhất hoặc tiên đề thứ hai thì không thể đi đến kết luận được”⁽⁸⁾

Sau khi đã quán triệt ý chính, ta nên – và đôi khi cần phải – gắn cho nó một số thành ngữ thật đích đáng, một số câu phát biểu cô đúc, một số so sánh ví von thú vị.

Học thuộc nhẩm trong óc một số đoạn chọn lọc cũng có tác dụng củng cố trí nhớ và làm giàu vốn hiểu biết. Nhờ được các châm ngôn, tục ngữ, các đoạn chọn lọc trong các tác phẩm cổ điển và tác phẩm thơ văn khác, chẳng những làm giàu ngôn ngữ viết và nói, mà còn giúp trau dồi hoạt động trí óc, chứ chưa nói đến giáo dục thẩm mỹ cho độc giả.

Ghi chép, đến lượt nó lại giúp người đọc nhìn và nghe, vì nó có tác dụng trau dồi cái gọi là “văn hóa cảm giác” (tức là văn hóa của hoạt động của các giác quan), văn hóa cảm giác có liên quan không tách rời với bồi dưỡng trí nhớ và tư duy⁽⁹⁾

Nhà tư tưởng lỗi lạc phương Đông Luxuphơ Hat Hatgip quả quyết:

“Trí nhớ dù bền lâu thật là đại phúc.
Song giấy trắng mực đen vẫn đáng tin hơn!⁽¹⁰⁾

L.N.Tônxtôi là người có một trí nhớ khổng lồ, suốt cuộc đời sáng tác dài, vẫn ghi lại những ý nghĩ và quan sát của mình, những bài tổng kết đọc sách…

Ông khuyên “lúc nào cũng nên mang theo một cây bút chì và một quyển sổ để ghi lại tất cả những tài liệu, những quan sát, những ý nghĩ và những quy tắc bổ ích, lý thú thu lượm được trong lúc đọc sách, trong lúc trò chuyện hay ngẫm nghĩ và tối đến sẽ chép lại những cái đó vào một quyển sách riêng, theo từng mục⁽¹¹⁾

Ghi chép giúp ích ta nhiều nhất về mặt trau dồi trí nhớ và tư duy trong trường hợp các ghi chép có hình thức phức tạp, chẳng hạn khi ta không chỉ ghi lại những điều đọc được vào một quyển vở riêng hay một phiếu riêng, mà còn viết lời chú vắn tắt, còn ghi lại những nhận định (phán đoán) của mình về cuốn sách kèm với những lập luận làm cơ sở cho nhận định đó và không chỉ nhận xét về từng cuốn sách mà nhận xét về từng đề tài, từng vấn đề.

Một cách tốt để bồi dưỡng tư duy, đồng thời cũng giúp dễ nhớ những điều đọc được là tự mình tập hợp các khái niệm và thuật ngữ, các sự kiện và định nghĩa vụ đọc được trong sách, sắp xếp, phân loại chúng vào những bảng, những sơ đồ…

Đôi khi, phân tích cấu tạo của cuốn sách về mặt số lượng, chẳng hạn kiểm điểm xem trong cuốn sách tác giả nêu lên bao nhiêu luận đề cơ bản hoặc bao nhiêu tên người, ngày tháng, biên cố, thuật ngữ, kết luận… ⁽¹²⁾ cũng là một cách bổ ích đối với người đọc.

Mọi kiểu sắp xếp các tài liệu đọc được, mọi kiểu phân đó, rút ra những kết luận riêng từ các điều đọc được đều giúp ghi nhớ dễ dàng hơn và rèn luyện kỹ xảo lĩnh hội vững chắc.

Một biện pháp tốt giúp nhớ lâu là xem lướt tổng quát phần vừa đọc, nhất là trước khi tạm nghỉ đọc.

Trong quá trình nghiên cứu các tác phẩm kinh điển, người đọc có dịp tốt để bồi dưỡng tính độc lập tư duy và rèn luyện trí nhớ.

N.G. Tsecnưsepxki khuyên: “Hãy gắng đọc những cuốn sách chủ chốt, những tác phẩm độc đáo, nguồn của những tư tưởng vĩ đại và những hứng thú cao quý”⁽¹³⁾

Ông nhận xét rằng ngôn ngữ trong các tác phẩm kinh điển rất ngắn gọn, các tác giả kinh điển biết cách gói gém một nội dung phong phú trong một số ít từ, biết cách truyền cho người đọc “tính chất” của các thành tựu của loài người.

Nhà bác học Nga vĩ đại cho rằng: “Trong mỗi bộ môn, chỉ có rất ít những tác phẩm thuộc loại chủ chốt như vậy tất cả các tác phẩm khác chỉ là lặp lại, pha loãng và làm sứt mẻ những diều chứa đựng một cách đầy đủ và sáng tỏ hơn nhiều trong các tác phẩm ít ỏi nói trên”⁽¹⁴⁾

Song N.G. Tsecnrsepxki không nhắc đến ý nghĩa của những cuốn sách giúp người đọc hiểu thấu hơn, lĩnh hội sâu hơn và sử dụng có lợi hơn các tác phẩm kinh điển.

Mặt này của vấn đề đã được viện sĩ V.I.Vecnatxki làm sáng tỏ. Ông chỉ rõ: “Các tác phẩm kinh điển chứa đựng kho tàng văn hóa phong phú của loài người và giữ mãi giá trị của chúng gần hệt như các tác phẩm văn học cổ điển… Muốn người đọc hiểu được các tác phẩm đó, phải có những bài bình luận. Các khái niệm và các từ trong khoa học có lịch sử của chúng, có cuộc đời của chúng và nếu ta không lưu ý đến những biến đổi của chúng theo thời gian thì độc giả hậu sinh sẽ không hiểu nổi và các khái niệm, các từ càng cổ xưa bao nhiêu thì càng khó hiểu bấy nhiêu. Thuộc loại sách kinh điển này là tác phẩm của hàng ngàn nhân vật, từ Arixtôt hay Côpecnic hay Galilê… cho đến những người cùng thời với chúng ta như Đ.I. Menđêleep hay I.P. Pavlôp.

Tìm hiểu các tác phẩm đó trong nguyên bản hay qua một bản dịch tốt là một còng cụ rất mạnh của nền giáo dục cao đẳng, của nền văn hóa nhân dân. Không được để các tác phẩm đó bị mai một, bị quên lãng, mà phải đem ra đọc đi đọc lại từ thế hệ này qua thế hệ khác, trước hết là thế hệ trẻ được trau dồi học vấn trong những năm học ở trường Đại học^(l5)

Việc đọc sách phải có tác dụng biến đổi và hoàn thiện tư duy người đọc, ý thức người đọc, thế giới nội tâm người đọc và do đó phải ảnh hưởng đến hành vi người đọc, đến trình độ văn hóa người đọc trong lao động và trong sinh hoạt, đến hoạt động xã hội của người đọc, phải có tác dụng hình thành con người mới, con người xây dựng xã hội tiên tiến.

Phan Tất Đắc dịch

• BÀI MỚI

  • Đọc sách là một phương tiện bồi dưỡng trí nhớ và tư duy
  • Để trẻ em “điếc” với sách là tội ác!
  • Mạn đàm về sách và thế hệ trẻ
  • Nhận diện người đọc hôm nay
  • Soi vào sách để sống không sai lầm
  • Sách – công cụ lý tưởng để tiếp cận văn hóa*
  • Đọc sách thời hội nhập
  • Sự nghèo nàn của văn hóa sách ở Việt Nam
  • Vì sao người Việt không mê đọc sách?
  • Tâm đàm về cái Sự học, Tri thức và Trí thức
  • Cách phá bỏ chặn đứng bởi VNPT với Blogger.com và WordPress.com
  • Flash
  • Thủ thuật tìm crack & serial cho tất cả software
  • TỔNG HỢP CÁC ĐỊA CHỈ DOWLOAD SÁCH MIỄN PHÍ
  • Tranh luận đầu tiên giữa 2 ứng cử viên Tổng thống Mỹ

Cần vận động khôi phục, xây dựng các tủ sách gia đình, chống lại kiểu văn hóa trọc phú, nhà giàu nào cũng có một tủ rượu rất sang mà tuyệt đối không có tủ sách, đem khoe với mọi người bao giờ cũng là khoe tủ rượu chứ không hề khoe tủ sách…

Được coi là có văn hóa mà không quan tâm đến sách thì…có vấn đề!

- Hội thảo “Người Việt có mê đọc sách?” được tổ chức trong khuôn khổ Hội sách ở Thành phố Hồ Chí Minh vừa qua, như tôi được biết, không có tham vọng “đào xới một cách rốt ráo những vấn đê cốt tử” của văn hóa đọc. Làm thế nào mà đào xới được đến căn bản chỉ trong một hội thảo nhỏ?.

Chúng tôi chỉ muốn đánh động sự quan tâm của xã hội, như là một bước, tiếp tục những bước trước, góp phần khôi phục và phát triển văn hóa đọc. Đây là một công việc tất phải rất lâu dài và liên quan đến những lĩnh vực chắc chắn là rộng lớn, phức tạp hơn rất nhiều, như đạo đức xã hội, tình hình giáo dục, chuyển đổi kinh tế v.v…

Cũng không nên quá ráo riết trong định nghĩa khái niệm văn hóa đọc. Quả thật hiện nay, so với một số thời kỳ trước đây, dân ta đọc sách ít hơn, đặc biệt là trong những giới lẽ ra phải là những người yêu sách, ham đọc và biết cách đọc sách hơn cả.

Trong xã hội nào cũng vậy thôi, không phải mọi người đều yêu sách, say mê đọc sách, nhưng nếu trong một số giới nào đó được coi là thuộc bộ phận “có văn hóa” lại quá ít quan tâm đến sách thì quả là có vấn đề. Chẳng hạn ngày trước sinh viên Sài Gòn ra đường cầm trên tay một tờ Bách Khoa hay Văn, một cuốn sách của nhà xuất bản Lá Bối…, sinh viên Hà Nội cầm trên tay một cuốn sách của Lev Tolstoi, Ostrovski … được coi là người có văn hóa, thì ngày nay ta thường chỉ thấy họ cầm tờ báo Công An hay An ninh Thế giới…

Tôi được biết, có những người lãnh đạo ở cấp rất cao, sau giờ làm việc ban ngày, tối chỉ tập trung đánh tu lơ khơ suốt đêm, chẳng bao giờ biết cầm đến một cuốn sách (vậy mà nếu có dịp đến một cuộc họp nào đó của giới văn học thì sẵn sàng lập tức lên lớp dạy nhà văn phải viết như thế nào!) … Những điều như thế không thể coi là bình thường nữa rồi.

Không có mệnh lệnh nào buộc người ta đọc sách được!

Nhà văn hóa, nhà văn Nguyên Ngọc nói về những băn khoăn đầy tâm huyết của ông về thực trạng của văn hóa đọc nói riêng và tầm dân trí nói chung của nước ta.

Vấn đề bây giờ là tìm ra nguyên nhân. Điều gì khiến cho tình hình đọc sách của chúng ta sa sút? Chắc chắn có rất nhiều nguyên nhân. Theo tôi, một trong những nguyên nhân quan trọng nhất chính là ở giáo dục, ở nhà trường của chúng ta hiện nay.

Sáng nay vừa có anh bạn nói với tôi điều này và tôi thấy anh ấy hoàn toàn có lý. Anh ấy bảo: anh kêu học sinh không đọc sách nhưng tôi xin hỏi anh học sinh của mình bây giờ lấy thì giờ đâu nữa mà đọc? Suốt ngày bị quần đến mệt nhừ vì bao nhiêu thứ kiến thức cố nhét vào đầu. Tối lại ngập đầu trong bài tập về nhà, ngủ cũng không yên, thở không ra hơi, còn đọc gì nữa? Nếu có được chút thì giờ nào dôi ra được thì cũng là để thở, hơi đâu mà đọc, còn hào hứng thú vị gì nữa mà đọc! Mới đây lại còn thấy báo chí đưa tin Bộ Giáo dục hợp đồng với đài truyền hình cứ buổi tối đến mấy giờ đó thì đài báo tín hiệu cho trẻ con bắt đầu ngồi vào học ở nhà, làm bài tập cho về nhà. Nghĩa là Bộ quản chặt hết thì giờ của trẻ con ban ngày ở trường rồi, thấy còn chưa đủ, bây giờ quản luôn hết cả thì giờ ban đêm ở nhà của chúng nữa, quyết không cho chúng được hở ra lúc nào mà thở!

Cũng mới đây tôi được đọc mấy bài nói về giáo dục ở Phần Lan hiện nay đang được mọi người nhất trí công nhận là nhất thế giới, kể cả Mỹ cũng phải tìm đến học. Trẻ con Phần Lan 7 tuổi mới bắt đầu đi học, nghĩa là chậm hơn ở ta 2 năm, được tha hồ chơi thêm 2 năm. Đi học thì hết sức thoải mái, nhuộm tóc đủ màu, nghe nhạc metal tức thứ rock hạng nặng, và người ta tuyệt đối cấm thầy cô không được cho bài tập về nhà… Vậy mà lớn lên họ là những con người thật giỏi giang, sống rất văn minh, và tất nhiên đọc sách cũng vào hàng nhất nhì thế giới …

Cách làm giáo dục như ở ta hiện nay thì thật khó lòng mà có được thói quen ham mê đọc sách. Thường đến 20 tuổi rồi mà không hề biết đến ham thích và cái thú đọc sách thì cả đời sẽ khó lòng trở thành người ham đọc và biết đọc sách. Mà vì sao giáo dục của ta lại đi theo con đường tắc tị đó? Tôi đã có nhiều lần nói, nay xin được nói lại lần nữa: vì chính cái triết lý xã hội mà nền giáo dục của chúng ta theo đuổi. Đó là một nền giáo dục căn cứ trên niềm tin rằng có những chân lý tuyệt đối, bất biến, dạy học là truyền bá những chân lý đó, đi học là để thấm nhuần những chân lý đó đặng dùng suốt đời. Có thể nói, với kiểu giáo dục đó thì chẳng cần đọc sách làm gì.

Bởi, như nhà văn Linda Lê đã nói một cách rất sâu sắc: sách là nơi người ta “đem những niềm tin chắc đinh ninh của mình đánh đổi lấy những cơn chóng mặt và những tròng trành”. Nói cách khác, sách làm lay chuyển những niềm tin giáo điều của chúng ta. Nếu muốn có một đinh nghĩa về văn hóa đọc thì riêng tôi, tôi muốn thử đưa ra định nghĩa đó. Đọc sách là để biết rằng cuộc đời, thế giới là vô cùng phức tạp và phong phú, hết sức đa nghĩa. Để đừng sống một cách giáo điều. Để dám và biết sáng tạo. Một văn hóa đọc như vậy tất nhiên phải được xây dựng dần dần, và nó cũng thấm vào người ta dần dần, thường là một cách không hoàn toàn ý thức, bắt đầu từ động tác đầu tiên: cầm lấy cuốn sách lên và đọc.

Đọc sách là việc tự nguyện, chẳng ai và chẳng có mệnh lệnh nào buộc người ta đọc sách được cả. Theo tôi, trước hết cần kiên trì gây dựng lại trong xã hội thói quen, không khí, quan niệm coi sách vở, coi chữ nghĩa là quý, là thiêng liêng. Ngày xưa, khi còn học chữ nho, mỗi khi lỡ đặt một tờ giấy có chữ xuống đất thì người ta coi là có tội, phải liền cầm đặt lên đầu. Đấy là “chữ của thánh hiền”, là thiêng liêng, là thứ phải sùng bái. “Phong kiến” hay mê tín ư? Không hề, đấy là coi trọng văn hóa, coi văn hóa là cao quý hơn mọi thứ trên đời. Đấy là văn minh.

Nên khoe sách chứ đừng khoe tủ rượu!

Lại nói chuyện Phần Lan, ở bên ấy khi một đứa bé được sinh ra thì quà tặng nó là một giỏ sách, thật là một đất nước văn minh và hạnh phúc. Cần kiên trì xây dựng lại cái văn minh ấy ở ta. Tôi nghĩ với tình hình ở ta bây giờ, trước tiên là khuyến khích người ta cầm một cuốn sách lên mà đọc cái đã, bất cứ sách gì cũng được; và trước tiên là trong giới những người được coi, tự coi mình là người có văn hóa, học sinh, sinh viên, cán bộ, thanh niên…

Theo chỗ tôi biết, có không ít sinh viên, thậm chí cả sinh viên khoa văn, chưa bao giờ đọc trọn một cuốn sách, chỉ đọc một số trích đoạn bắt buộc. Có những vị thạc sĩ, tiến sĩ không bao giờ đọc một cuốn sách cho đến đầu đến đũa. Nhà trường cần có quy định hẳn hoi lớp nào thì phải đọc hết những cuốn sách nào, hướng dẫn cách đọc, có kiểm tra, có buộc làm báo cáo. Bớt giờ học những môn ai cũng biết là hình thức và vô bổ đi, thậm chí thử cắt bớt một nửa phần kiến thức đang dạy đi, xem thử có chết ai không, tôi tin rằng không, mà trái lại học trò của ta sẽ thông minh hơn, thoải mái, tự tin, chủ động, sáng tạo hơn.

Nên dành thì giờ cho người ta đọc sách. Hãy làm cho nhà trường trở thành nơi đầu tiên (cùng với gia đình) tạo cho con người ý niệm về sự cao quý của chữ nghĩa, sách vở, tập thói quen, nhu cầu và niềm say mê đọc… Đoàn thanh niên của chúng ta có bao nhiêu hoạt động, phong trào này phong trào nọ, học cái này cái nọ, rầm rộ, trong đó phải nói thật có rất nhiều cái chỉ là hình thức và vô bổ. Tại sao đoàn thanh niên không có cuộc vận động mỗi thanh niên một năm hãy đọc lấy một cuốn sách? Tôi tin nếu làm như vậy thì đoàn, thanh niên của đoàn sẽ khá ra, trong sạch hơn rất nhiều.

Cũng cần vận động khôi phục, xây dựng các tủ sách gia đình, chống lại kiểu văn hóa trọc phú, nhà giàu nào cũng có một tủ rượu rất sang mà tuyệt đối không có tủ sách, đem khoe với mọi người bao giờ cũng là khoe tủ rượu chứ không hề khoe tủ sách… Cố gắng làm cho được trong một số giới gọi là có văn hóa như vậy, rồi dần dần lan rộng ra…

Đừng tự làm mình nghèo đi

Tôi nghĩ, không nên bắt ai cũng đọc những cuốn sách “cấp cao” như tủ sách Tinh hoa của nhà xuất bản Tri thức thì mới gọi là có văn hóa đọc. Những cuốn sách ấy bao giờ cũng vậy, ở đâu cũng vậy, thường chỉ giành cho giới tinh hoa (élite) của xã hội, chẳng nơi nào có được người đọc đại trà đâu. Nó thấm vào giới tinh hoa, rồi từ giới ấy mà theo những con đường khác nhau thẩm thấu dần vào xã hội. Và ngay nhà xuất bản Tri Thức cũng hiểu rõ điều này nên bên cạnh tủ sách Tinh hoa còn có một tủ sách Vòng ngoài gồm những cuốn cũng thật hay nhưng dễ đọc hơn, chẳng hạn bộ ba sách của J. Diamond (nhân đây cũng xin nói: tôi biết trong danh mục các sách bắt buộc trong chương trình của trường Boston College, một trường đại học rất nổi tiếng, thấy có những cuốn sách ấy của Diamond bên cạnh Kinh Thánh, Đạo đức kinh của Lão Tử, tác phẩm của Kant, Hégel, Marx và nhiều tác giả kinh điển Đông Tây).

Tôi cũng thấy nếu có nhiều người thường xuyên đọc những cuốn sách dạy về thuật kinh doanh, lý thuyết kinh tế, bí quyết làm giàu, giáo trình tin học… thì cũng chẳng có gì là xấu, là sai. Họ đọc những cuốn sách đó vì họ có nhu cầu về những vấn đề đó, đọc cũng tốt chứ có sao đâu (Còn hơn là suốt đời chỉ đọc báo về các vụ án, buồn thay là loại báo bán chạy nhất hiện nay!). Chỉ có điều nếu chỉ hạn chế đọc mỗi loại sách ấy thôi thì là sẽ tự làm nghèo mình đi, và điều này còn quan trọng và thiết thực hơn, nếu chỉ đọc như vậy thì chính tác dụng của những cuốn sách kia cũng sẽ rất hạn chế, chỉ là những thứ kỹ thuật thực dụng khô khan, không có hồn.

Tôi biết bây giờ ngay trong giới kinh doanh cũng đã có khá nhiều người hiểu sâu sắc rằng văn hóa chính là nền tảng của kinh doanh thành công, có lẽ chính hiện nay giới kinh doanh là giới ngày càng có văn hóa hơn cả, có nhu cầu văn hóa hơn cả. Chúng tôi cũng nhận ra điều này trong hoạt động của sachhay.com. Cần có những hoạt động như kiểu sachhay.com để giúp họ ngày càng đến gần với sách hơn, đọc càng nhiều loại sách phong phú hơn, sách kinh doanh, sách dạy làm giàu, sách triết học phổ thông, sách khoa học xã hội và tự nhiên, sách văn học nghệ thuật …

Cũng không cần quá lo về sự phát triển của các phương tiện truyền thông hiện đại sẽ giết chết sách. Thực tế ở nhiều nước trên thế giới, ở đó các phương tiện truyền thông phát triển và hiện đại hơn ta nhiều, đã chứng minh điều ngược lại.

Tôi tin và chờ đợi nhiều hơn ở xã hội dân sự

Xin nói rõ ý tôi về chỗ này: sự tụt hậu về trí thức là có, đáng lo; nhưng nghèo nàn về tinh thần dân tộc thì theo tôi là không đâu. Hãy nhìn các động thái của thanh niên trong một vài sự kiện chính trị xã hội vừa qua thì sẽ rõ. Họ không hề thua kém các thế hệ trước về ý thức chính trị xã hội và tinh thần dân tộc, họ rất dũng cảm và rất khôn ngoan. Và cũng xin nói thật: tôi không chờ đợi nhiều ở các nhà chức trách, họ vẫn còn rất nặng tư duy “gác cổng”, ngăn chặn. Tôi không chờ đợi “tư duy cởi mở và cái tâm vô vụ lợi của các nhà quản lý”. Chờ thế e rồi cũng là ảo tưởng thôi. Thậm chí tôi thấy gần đây còn có biểu hiện của một lo lắng không lành mạnh và trái quy luật: người ta sợ sự phát triển của tư nhân trong các lĩnh vực này. Vừa qua rõ ràng sự tham gia của thành phần tư nhân, dầu còn ở mức dè dặt, đã khiến cho tình hình xuất bản có khởi sắc sắc rõ rệt, sách hay in được nhiều hơn, tử tế hơn, xuất bản rõ ràng đã năng động hơn, lý ra càng nên tiếp tục phát triển mạnh hơn, thì người ta đã cho rằng tỷ lệ tham gia của tư nhân như thế là lớn quá, sợ “mất định hướng”! Nói thật, tôi cũng không thật sự quá lo về những suy nghĩ như vậy, bởi rồi cuộc sống sẽ vượt qua và quét hết những lo lắng vớ vẩn ấy mà đi tới đích. Chẳng có gì và chẳng ai ngăn được đâu. Có thể có điều đáng tiếc là nó có làm chậm đi ít nhiều quá trình vận động tới đích.

Ngay trong chuyện chuyển động của văn hóa đọc, tôi tin và chờ nhiều hơn ở xã hội dân sự, bất chấp tất cả, đang ngày càng phát triển. Ngay đối với một “lô cốt” như ngành giáo dục hiện nay – như đã nói trên, lẽ ra là nơi con người đầu tiên được biết đến niềm hạnh phúc đọc – thì để chuyển động được nó hẳn cũng phải là từ tác động của dư luận xã hội, của các phương tiện truyền thông, của các tổ chức xã hội v.v. Những hoạt động như của sachhay.com. được nhân nhiều lên và rộng ra sẽ có thể có tác dụng rất tốt.

Sách, đọc sách là niềm vui, là hạnh phúc. Con người đọc sách trước hết vì niềm hạnh phúc được lắng mình lại với chính mình, đồng thời lại được mở rộng mình ra với thế giới mênh mông, cả thế giới thật của những người khác, của đồng loại, lẫn thế giới ảo mà mỗi người với một cuộc đời duy nhất của mình không thể có được. Những hoạt động như của sachhay.com, theo tôi, nên cố gắng không quá nghiêm trang, nặng nề, phải cố gắng làm sao để người ta đến đó thì thấy vui, như gặp người thân, gặp người yêu, nhẹ nhàng, có thể cởi mở hết mình, được nghe những tâm sự chân tình và thú vị. Dần dần như vậy, khơi gợi lại niềm thích thú đọc, cho đến khi trở thành một nhu cầu không thể thiếu.

Một trong những điều quan trọng khác, theo tôi, là cần có nhiều tác động khác nhau đối với nhà trường để cho nơi ấy trở thành một thiên đường hạnh phúc của trẻ thơ được biết đến thế giới kỳ lạ và kỳ thú của sách. Đừng để cho trẻ em “điếc” với sách ngay từ tuổi thơ. Sẽ là một tội ác đấy!

Tất nhiên, để làm được điều đó phải có nỗ lực chung của cả cộng đồng. Tôi chỉ muốn nói thêm: cũng đừng quá sốt ruột, đừng ảo tưởng sẽ giải quyết được rốt ráo ngay, phải rất kiên trì. Ngay việc vấn đề sách và đọc được đặt ra, được báo động như hiện nay cũng là một dấu hiệu tích cực. Hãy hy vọng.

Ngày xưa, khi mà không có games, internet… trẻ con ngoài những thú vui dân dã như diều, khăng, đáo, ô ăn quan, thì đa số thời gian tiêu khiển là để cho đọc sách. Tôi nhớ ngay từ cấp 1, bọn trẻ con chúng tôi đã truyền tay nhau đọc rất nhiều sách truyện, từ truyện Việt Nam như Dế mèn phiêu lưu kí, Thập đại tướng quân Lê Hoàn, Lá cờ thêu 6 chữ vàng,… cho đến truyện Tàu như Thuỷ Hử, Tam Quốc, Tây Du… rồi truyện Tây như Cuộc phiêu lưu của Tom, Mít đặc và Biết tuốt, Chát xình chát bùm…. chưa kể mớ truyện dân gian cổ tích mà bất kì cô bé cậu bé thò lò mũi xanh nào cũng có thời mê mẩn… Hồi đấy, tôi nhớ đã từng bị bố đánh đòn nhớ đời vì tội dăm lần bảy lượt bị mắng vẫn không chừa, khi cho mượn một quyển sách quý của ông rồi cuối cùng bị mất, để đổi lại một việc là thoải mái mượn truyện và sách trong cái thư viện gia đình của một anh trong xóm…

Nhiều người khi đọc bài viết này chắc cũng đều trải qua cái thời ấy, cái thời mà TV cũng chưa có gì hấp dẫn ngoài việc thi thoảng đón xem Hãy đợi đấy trên Bông hoa nhỏ hay chương trình phim 17 khoảnh khắc mùa xuân vào tối thứ 4… Có lẽ vì thế mà cái lớp người được coi là sinh ra trước cái thập kỉ 80 (để khi bắt đầu nhận thức được thế giới ít ra vẫn còn được hưởng đôi chút không khí của thời Bao cấp) đều có một thói quen và sở thích chung là đọc, tất nhiên, hồi ấy có khi chỉ đơn thuần tương đương với thú đánh ki đánh đáo thôi…

Thế còn thế hệ trẻ bấy giờ thì sao, cái thế hệ văn minh hiện đại của thập niên 80 và 90 rồi sẽ là 00, nếu châm trước chuyện vơ đũa cả nắm, thì có lẽ đã không còn màng đến sách vở nữa. Phải công nhận là lũ trẻ con bây giờ “khôn” sớm hơn bậc đàn anh rất nhiều nếu so lúc cùng tuổi. Chẳng thế mà bậc phụ huynh nào bây giờ khi khách đến nhà đều khoe con họ thông minh ghê lắm, cứ như là thần đồng ý. “Con cái chúng ta giỏi thật”, công nhận thế, nó khôn hơn mình ngày xưa là phải, vì chỉ cần suốt ngày ngồi dán mắt vào màn hình TV và nhại theo, là đã đủ cho các cụ giật mình rồi, thời đại thông tin mà.

Thế nhưng các “thần đồng” trong gia đình ấy lớn lên rồi đi học, chúng nó tự cho mình là thế hệ mới, nên không thèm chơi các trò cổ lỗ nữa, không khăng không đáo, không diều vì sao hấp dẫn và mạo hiểm bằng đua xe, không sách không truyện vì sao lôi cuốn bằng chating, porno, games…

Giới trẻ ngày nay quả thực nhanh nhạy ghê lắm, nhưng sao đáng buồn vì tri thức của nhiều người trong số họ, không khéo lại như anh Mẽo giàu thì giàu nhưng mà đầu trọc hết cả phía trong nên gọi là trọc phú. Phải chăng đấy là lí do để mà bỉ các em chã nhiều rồi nhưng vô ích… Chao ôi mà chán…

Nhưng nói đi rồi nói lại, lỗi cũng chưa chắc phải lũ trẻ vì chúng vô tư có biết gì đâu, nguồn cơn biết đâu tại những người đi trước. Có lẽ các bậc phụ huynh cũng hùa theo thời hiện đại, học cái phong cách Tây, để mà để con cái tự do “quá”. Chúng mày muốn làm gì thì làm, cứ chọn theo con đường mình thích… Chời ơi, nghe mà phát hoảng, trẻ con mới nứt mắt ra đã biết gì mà chọn với cả thích. Ngay cả nhớn đùng như lớp 12, sắp thi ĐH, vậy mà việc chọn trường cứ loạn cả lên, năm nay nghe Luật hay thì hùa vào Luật, năm sau thì Kinh tế… đâu có định hướng gì đâu. Vậy mà các bậc phụ huynh (đa số nhé) vẫn tôn trọng con cái kiểu thế, mà đâu biết rằng cha truyền con nối nếu khả thi thì tuyệt vời lắm, cái lẽ có vẻ hủ Nho ấy cũng có cái lý của nó…

Quay lại chuyện đọc sách vậy, tôi ít thấy bậc cha mẹ nào chịu khó hướng con mình đọc sách cả, như bố mẹ tôi đã là xịn lắm, cứ mua một đống sách về để đấy rồi sẽ có ngày không có gì làm tôi sẽ phải đọc; nếu chưa tính hồi 3 tuổi, tôi đã nghe mẹ tôi đọc rất nhiều tiểu thuyết như Không gia đình, Những tấm lòng cao cả, để rồi cho đến lúc trưởng thành, thình thoảng vẫn rơi nước mắt khi xem một bộ phim xúc động…

Nhưng tôi cảm thấy thế vẫn chưa đủ, vì dù rằng mỗi người có một con đường riêng không ai giống ai (xét một cách tương đối), nhưng nếu có sự định hướng chung (chứ không phải áp đặt) thì con đường tiếp cận với sách vở hay sự học nó sẽ hiệu quả hơn. Các bậc phụ huynh hay suy rộng ra các người đi trước nên khuyên con cái hay người đi sau nên đọc thế nào, đơn cử là theo trình tự nào, từ những loại sách nào đến loại sách nào, tránh tình trạng lớp 8 đã bị đọc Triết Mác như lứa chúng tôi, để rồi kêu ầm lên là như dở hơi và mãi đến bây giờ tôi cũng không cách nào cầm lại một quyển để đọc cho nghiêm chỉnh…

Vậy mà, đáng buồn là các bậc cha mẹ trẻ bây giờ, dường như có vẻ muốn quên đi cái thời mông muội ấy, nên không để ý đến chuyện mua sách cho con mình càng không để ý đến chuyện nó đọc thế nào, chắc họ lấy làm may vì không mất tiền mua sách, hay họ lấy làm mừng vì con cái họ nay chỉ thích tiếp cận với nên khoa học tiên tiến thông qua game, computer…

Ôi thôi, đời sống hiện đại sao mà phong phú, đọc thì có truyện tranh Nhật Bổn, nghe thì có nhạc Teen-bands, xem thì có phim Hàn Quốc, chơi thì có game, giao tiếp thì có chatting, thử sức thì có đua xe…dẫu sướng cũng đến thế thôi nhỉ…

Hãy nhìn lại trong số đó, có những con người không hay ít tham gia vào những trò tiêu khiển kể trên (hay đã chấm dứt sau một giai đoạn như thế), số này cũng không phải là ít, cũng đáng mừng, thì họ làm gì, hoá ra, toàn người ham đọc sách cả…Đây để thay lời kết cho bài này…

Vương Trí Nhàn

Nói gì thì nói, chắc chắn còn phải rất lâu nước ta mới trở nên một xứ sẵn giấy, nhiều nhà in và có đội ngũ làm sách lành nghề, chưa nói đến chuyện đưa ra trình làng sách hay, sách lạ, sách có thể xuất đi thế giới hãy tính tổng số đầu cuốn, tổng số bản in nhất là ấn bản tính theo đầu người, sự thua kém so với thiên hạ kể đã rõ ràng. Ấy vậy mà không hiểu sao sách đã thừa, đang thừa, ngổn ngang ê hề ở các sạp các tiệm. Ở đây có chuyện của người làm sách, đấy là yếu tố thứ nhất, cố nhiên. Nhưng còn về phía người tiêu thụ sách, thực trạng ra sao?

Từ người được cung cấp đầy ảo tưởng…

Để hình dung về văn hóa, từ lâu, còn có một cách nói khác, tuy cũng không mấy văn vẻ, song tiện dụng và được mọi người công nhận, ấy là xem văn hóa như một ngành cung cấp thức ăn tinh thần cho xã hội. Và sự cung cấp mấy chục năm thời bao cấp là một quy trình tự cấp tự túc có sao phục vụ vậy, “cây nhà lá vườn” loanh quanh các món cũ, tà tà mà làm, được cái mùa nào thức nấy không có hàng rởm, cũng như cam đoan không chạy theo các thứ mốt giả tạo. Điều này cũng đúng với việc làm sách mà chúng ta đang nói. Trong thời ấy, sách có một vai trò nổi bật. Nó được xem như một món ăn tuyệt hảo, đôi khi phải nói như là xảy ra tình trạng sùng bái sách nữa. Với sự sùng bái ấy “nhà nhà đọc sách, người người đọc sách”. Săn lùng sách, thu góp sách ra để khoe với nhau, và tin tưởng ở những phép màu mà sách đem lại – những háo hức như thế một thời được mọi người chia sẻ và thông cảm. Và những người nghĩ rằng từ xưa vẫn thế, mãi mãi từ nay về sau còn thế, mãi mãi những người làm sách đóng vai trò một thứ siêu quyền lực ban phát kiến thức và niềm vui cho đám chúng sinh mê sách.

Đến người mua hàng thực dụng

Trong số những hụt hẫng, mà nền kinh tế thị trường lâu nay bày ra trước cuộc sống, khu vực văn hóa chịu hậu quả hơi muộn, nhưng không phải vì thế mà không lãnh đủ. Nhìn vào quá trình tiêu thụ sách, sau sự bột phát buổi đầu, càng ngày người ta càng nhận ra một sự thực là sách không còn nghễu nghện đóng vai trò sang trọng như hồi trước.

Đặt bên cạnh các phương tiện thông tin đại chúng hiện đại, sách hiện ra như một cái gì tẻ nhạt. Trong khi niềm vui của người ta ngày mỗi một đa dạng hơn và chắc chắn cũng thông tục hơn thì niềm vui do sách mang lại đơn điệu và cũ cũ thế nào ấy.

Thế còn khả năng tuyệt vời của sách mà một hồi người ta mô tả như một thứ thuốc thần diệu “bách bệnh tiêu tán, vạn bệnh tiêu trừ”? Cái đó vẫn có nhưng giờ đây được hiểu lại. Kiến thức, tư tưởng, tình cảm, nói chung cái hay cái đẹp trong sách là thứ khó tiêu hóa và chắc chắn phải mất công mà cũng chưa chắc ai cũng tiêu được, giờ đây người ta nghĩ vậy. Mà đấy còn là cách nghĩ của loại người gọi là “cổ điển”, làm gì cũng chần chừ và nói chung rụt rè ít tham vọng. Những người khác, hiện đại hơn (với nghĩa băm bổ hơn, quay cuồng lao vào kiếm sống hơn) nói toẹt ra thế này: “Đấy, theo dõi bút nghiên mãi có ăn nhằm gì đâu, thôi làm cái mẹt ra chợ vậy”. Với họ từ nay, chỉ có loại sách nào giúp cho việc kiếm tiền, hoặc chí ít, góp vui có tác dụng giải trí chút ít, trước và sau những cuộc kiếm tiền, mới được hâm mộ. Tóm lại, sự khủng hoảng của sách (nghiêm chỉnh) chẳng qua chỉ là một phần của sự khủng hoảng văn hóa. Ngán văn hóa nói chung, người ta sinh ra ngán sách, có gì là lạ.

Trong số những lý do làm nên sự thiêng liêng của sách hôm qua có một điểm nhỏ, nhưng cũng nên nhắc tới: hồi ấy sách đứng ngoài khu vực đồng tiền có thể khống chế. Có những cuốn sách nhãng ra không mua, sau không sao mua lại nổi. Của tự nhiên mà! Tuột là hỏng! Nay quy trình cung cấp sách được hiểu khác. Sách ra theo lối hàng loạt. Dù có cao thấp đến mấy cũng vẫn là hàng hóa, có nhu cầu ắt có người cung ứng, nhu cầu lớn bao nhiêu rồi cũng thỏa mãn được. Hóa ra, nhiều sự ham muốn về sách của người ta hôm qua là giả tạo. Chạm đến đồng tiền nó xẹp hẳn.

Đói no phân biệt

Nói một cách khái quát thì đại khái người đọc, người tiêu thụ sách hôm qua là những người đói. Mỗi khi nghĩ tới sách họ thường xuyên mang tâm lý của kẻ lúc nào cũng khao khát, cũng thèm thuồng và tin rằng không bao giờ mình được thỏa mãn? Luôn luôn họ phải lo liệu tìm kiếm, kể cả vơ vét, nhặt nhạnh, rồi còn phải phòng xa, dự trữ đủ thứ. Sự tấp nập trong việc truy lùng sách hôm qua, sở dĩ kéo dài, lý do là ở chỗ ấy.

Người tiêu thụ sách (= người đọc) hôm nay, cũng như người mua hàng nói chung, trở thành ông chủ, trở thành thượng đế đối với người sản xuất, ở đây là sản xuất sách: Về mặt ứng xử, thái độ của họ – ý chúng tôi muốn nói tới một thứ bạn đọc trung bình chứ không phải những độc giả chọn lọc – là thái độ của người được chiều, lúc nào cũng no, mà thức ăn bày ra trông đến hoa cả mắt, nên tha hồ ỏe họe, món này chỉ động đũa một tí rồi bỏ, món kia thì chê nhạt nhẽo ôi oai. Trong khi nghề làm sách đã trở thành quy trình công nghệ đủ sức sản xuất hàng loạt thì “độ dày tiêu thụ” và cả túi tiền của người mua sách không kịp nở ra theo, mà vẫn bé nhỏ như cũ. So với những cơn đói triền miên hôm qua, thứ bệnh “ứ ách” hôm nay có vẻ quý phái hơn, nhưng bảo rằng dễ chữa hơn thì… chưa chắc.

Những hệ lụy xa xưa

Lâu nay, khi nói về người tiêu thụ văn hóa ở nước ta, có hai điểm mạnh, thường vẫn được coi là đương nhiên:

Một là, khả năng tiếp nhận của họ, lớp công chúng ấy, gần như vô tận, văn hóa phẩm nói chung, sách nói riêng ra bao nhiêu cũng là không đủ.

Hai là sự sáng suốt của công chúng trong việc lựa chọn, ở họ thường xuyên có con mắt xanh thông cảm, họ biết gạn đục khơi trong, họ không ngại đọc những sách khó, miễn là có sách hay sách tốt. Không dễ gì mà chiều nịnh họ, đánh lừa họ.

Ngày nay thì cả hai ưu thế đó có vẻ giống như những giả tưởng mà người ta gán cho công chúng, hơn là đức tính có thật. Chân dung người đọc sách hôm nay, đáng lẽ đấy là điều các nhà xã hội học phải sớm phác họa, để chúng ta có dịp đối diện với hình ảnh của chính mình mà có sự đánh giá thích hợp. Trong khi chờ đợi một sự nghiên cứu khoa học và xác đáng, mọi người đành sống bằng cảm giác, bằng đoán định vậy: chẳng hạn với những người làm sách báo gồm từ các nhà văn, nhà nghiên cứu, nhà khoa học viết sách phổ biến, và trước tiên, các “đạo diễn”, là giới xuất bản, kể cả những người bỏ tiền ra in sách, thì trong những điều mà lúc này họ thường xuyên nói với nhau trước tiên là sức mua có chiều hướng giảm sút. Số lượng bản in cho các đầu cuốn, từ năm nọ qua năm kia, cứ tụt đều đều. Năm ngoái năm kia, tiểu thuyết khá khá còn dám cho in 2000 – 3000 bản, năm nay đã lùi xuống loanh quanh bên con số 1000. Với giới phát hành, sách mỗi ngày mỗi khó bán hơn, những cú làm ăn tưng bừng hình như ngày càng hiếm hoi so với vài năm trước. Một điều đáng kể nữa, mà chỉ những người thật tâm huyết với nghề mới để ý và đau xót, ấy là tình trạng nhiều người mua sách bị đánh lừa, bị qua mặt dễ dàng, một số cuốn sách ai cũng biết là nhảm nhí, dễ dãi, chỉ làm bìa lòe loẹt một tí lại bán trót lọt, trong khi sách hay sách tốt, sách địch kỹ, viết kỹ, biên tập kỹ thì nằm yên không nhúc nhích trên giá. Nói người đọc ở ta chỉ có một dạ dày tiêu thụ quá nhỏ, còn là đơn giản. Trong nhiều trường hợp, khi cần chọn thức ăn hình như họ còn nhầm lẫn lung tung, thật giả không phân biệt, tốt xấu không rành, song lại nghi ngờ mọi sự hướng dẫn, chỉ chăm chăm đi tìm các thứ của hiếm của lạ, để rồi nhiều khi ăn vào bao nhiêu lại tống ra bấy nhiêu, hoặc rước bệnh vào mình, mà không hay biết. Họ, lớp công chúng ấy, trở thành một thứ con mồi lý tưởng cho loại lái buôn làm sách thương mại bất chấp văn hóa.

Vậy là người đọc cũng đang phân hóa? Còn nghi ngờ gì nữa? Và trong cái hội hóa trang vừa náo nhiệt, vừa nhếch nhác của sách hôm nay, cả người làm sách lẫn người đọc đều có lúc đóng những vai không lấy gì làm hay ho lắm? Sự thực là thế, lấp liếm che đậy làm sao nổi! ở đây chỉ cần nói thêm một điều rằng: Nếu như những nhận xét trên là đúng thì chúng – các vấn đề về người đọc – phải được coi là những căn bệnh kéo dài từ lâu. Văn hóa luôn luôn là chuyện của thời gian – người ta lại phải nhắc nhau điều đó để thấy những tai biến hôm nay, suy cho cùng, chắc là do những khâu nào đó của văn hóa đã bị làm hỏng từ nhiều năm trước, và chắc chắn còn phải tốn nhiều công sức, rồi ra chúng ta mới mong hình thành được một lớp bạn đọc chân chính.

Vương Mông – Nhuệ Anh dịch từ Nhân dân nhật báo hải ngoại bản,

Một vòng hội chợ sách toàn quốc ở Trùng Khánh, ấn tượng còn lại trong tôi, ấy là địa điểm rộng, người ghé thăm cực kỳ đông, không chỉ là một hội chợ sách mà còn là một ngày hội đọc sách, ngày tết văn hóa. Điều này cũng nói lên rằng, trong thời đại Internet, không ít người vẫn giữ được cảm tình với sách.

Thời đại Internet hôm nay, Trung Quốc còn bao nhiêu người giữ thói quen đọc sách? Cách nay không lâu, Viện nghiên cứu Khoa học Xuất bản Trung Quốc đã tiến hành cuộc điều tra tình trạng đọc của nhân dân toàn quốc lần thứ tư, kết quả cho thấy: tỷ lệ đọc sách trong nhân dân thấp nhất trong 6 năm liên tục trở lại đây, chỉ còn 42,2%, không quá bán.

“Lướt web”, xét từ nghĩa rộng cũng là một cách đọc. Nhưng nó không giống với việc đọc những thư tịch được in trên giấy. Vì khi một cuốn sách nằm trong tay bạn, bạn sẽ có cảm giác nó thuộc về mình, và nó an định, khi đọc bạn cũng cảm thấy trang trọng hơn, suy nghĩ cũng vì thế mà sâu sắc hơn, đa chiều hơn.

Khi bạn cầm một cuốn sách lên và đọc, bạn sẽ coi nó như một đạo lý, một kinh nghiệm, một trí tuệ, nó thôi thúc bạn khám phá, thưởng thức và thâu nhận, mà theo cách nói của tôi là “hỗ chứng” (chứng minh lẫn nhau), là mong muốn “xé toang” nó, và điều này thì không có ở thế giới mạng.

Tác dụng của sách đặc biệt nhiều, nhưng tôi vẫn thích dùng nhất cái từ của riêng tôi – “hỗ chứng”, hỗ chứng đơn giản là chứng minh lẫn nhau, ngoài ra còn có nghĩa là cải chính cho nhau. Nói cách khác, đó là dùng những kinh nghiệm cuộc đời của bạn để bổ sung vào cuốn sách, để giải thích cho cuốn sách, đồng thời đem những miêu tả, trần thuật trong sách để so sánh, đối chiếu với kinh nghiệm cuộc đời bạn, làm sâu sắc thêm lý giải về cuộc đời của bạn.

Theo tôi nghiệm thấy, phát hiện cuộc đời từ sách, phát hiện sách từ cuộc đời là những điều sung sướng nhất, đọc sách khiến con người giàu có, đồng thời giúp họ đẹp hơn. Ví dụ, thời gian nan nhất của tôi – thời vật lộn cùng phong trào chính trị trong quá khứ, tôi đặc biệt yêu thích đọc tiểu thuyết của C. Dickens và V. Hugo.

Kỳ thực, tiểu thuyết của hai ông không liên quan gì tới một Trung Quốc xã hội chủ nghĩa, nhưng giống như “A tale of two cities” (Chuyện hai thành phố) của Dickens, miêu tả những khảo nghiệm mà con người đã trải qua trong thời kỳ đại cách mạng ở nước Pháp, một số tiểu thuyết của Hugo cũng miêu tả con người trong những thăng trầm, biến động của xã hội, con người ấy phải có những phẩm chất tinh thần vững vàng. Tất cả những điều đó đã giúp đỡ tôi rất nhiều, ít nhất, tôi đã hiểu rằng cuộc đời không phải là một cánh buồm xuôi gió.

Giờ đây, mặc dù Internet cung cấp cho chúng ta những tiện ích to lớn, giúp chúng ta tìm kiếm, thu thập tư liệu một cách dễ dàng hơn bao giờ hết, và điều này thì sách không thể so sánh được, nhưng những gì mà tôi nói, là sự đọc, là thưởng thức, là suy ngẫm, là chứng minh lẫn nhau, thì chỉ sách mới làm được.

Một người thích đọc sách chân chính, thì họ lên mạng chỉ để tiếp xúc, để tìm xem cuốn sách nào thực sự đáng đọc, để họ đi mua. Ngược lại, nếu xem qua đã thấy “thối”, thì anh ta sẽ không mua nữa. Vì vậy, đọc trên mạng và đọc trên sách vở giấy tờ không tồn tại những mâu thuẫn gay gắt như tưởng tượng, đồng thời hai việc ấy cũng không thể thay thế cho nhau.

Một người yêu thích đọc sách không vì có Internet mà không mua sách nữa, không đọc sách nữa; cũng vậy với một người thích lướt web, nếu anh ta có tư duy sâu sắc và nền móng tri thức nhất định, anh ta sẽ đi mua sách.

Đương nhiên, sách bây giờ cũng ngày càng đa dạng, các loại sách bán chạy, các bảng xếp hạng cũng rất nhiều. Nhưng nếu như chỉ chú mục vào những cuốn sách ấy, thì chẳng khác gì toàn ăn kem đá, hoặc giả chỉ toàn uống nước đường, mặc dù rất dễ chịu, nhưng dinh dưỡng không đủ.

Lại có một số sách, vay chỗ này mượn chỗ nọ, lừa đảo, sai sót đầy rẫy, thậm chí là tuyên truyền mê tín, gây ảnh hưởng nguy hại tới sức khỏe tâm lý của thanh thiếu niên. Ví dụ, đã từng có những cuốn sách viết về khí công rất nguy hiểm, về sau mới rõ tác giả là kẻ lừa đảo.

Lại có một số sách kiểu như sổ tay sinh tồn trong công việc, bí quyết trong quan hệ nhân tế… nếu như những điều trong đó là thật thì tác giả không cần phải viết sách như thế này nữa, họ đã sớm thành công đến không thể thành công hơn rồi.

Trong thời bùng nổ thông tin và sách nhiều như biển này, cần nâng cao năng lực phân biệt, kiểm định và thưởng thức. Cần tin vào những tri thức phổ biến, chống lại những dối trá, cần có lựa chọn riêng, có như vậy, tiếng thơm của sách mới thêm nồng đượm và bay xa.

Tiểu sử Vương Mông Sinh năm 1934 tại Bắc Kinh. Tác phẩm đầu tay Tuổi xuân muôn năm ra đời năm 1953 lúc 19 tuổi. Là Ủy viên Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc. Bộ trưởng Bộ Văn hóa từ 1986 đến 1989. Hiện là Phó Chủ tịch danh dự Hội nhà văn Trung Quốc, chủ nhiệm Ủy ban học tập và văn sử chính hiệp toàn quốc. Tác phẩm: Tiểu thuyết: Tuổi xuân muôn năm, Hoạt động biển nhân hình, Phong cảnh bên này, loạt truyện về Mùa gồm bốn cuốn Mùa tình yêu, Mùa thất thường, Mùa trù trừ, Mùa cuồng hoan; Thanh hồ, v.v.. Tập truyện vừa: Hồ điệp, Mưa đông, Hồ sâu, Chiếc áo hoa lụa tím để dưới đáy hòm, v.v.. Bình luận: Mạn đàm về sáng tác tiểu thuyết, Tuyển chọn văn học báo cáo và tiểu thuyết, v.v. Giải thưởng văn học: Giải truyện vừa ưu tú toàn quốc lần thứ nhất và thứ hai của Trung Quốc (Hồ điệp và Khó lúc gặp nhau) Giải truyện ngắn ưu tú toàn quốc của Trung Quốc: Điều quý báu nhất (1978), Dằng dặc tấc lòng cỏ (1979), Tiếng mùa xuân (1980). Giải văn học báo cáo toàn quốc lần thứ ba (Sóng lòng khi thăm Liên Xô) Giải Trăm hoa lần thứ ba (truyện ngắn Cháo cứng) và lần thứ chín (truyện ngắn Chiếc lá phong). Giải thưởng văn học quốc tế Premio Letterario Internationale Motello của Italia (1987). Giải thưởng Hòa bình và Văn hóa của Hội Soka Gakkai (Nhật Bản).

Jean-Marie Gustave Le Clézio- Nguyễn Tiến Văn dịch, Nhà văn Pháp, giải Nobel Văn học 2008

Văn hóa là tài sản chung của chúng ta, chung cho toàn thể loài người. Nhưng để điều đó trở thành sự thật, cần phải sao cho mỗi người được trao cho những phương tiện như nhau để tiếp cận văn hóa. Để làm điều đó, cuốn sách, dù cổ kính đến đâu, vẫn là công cụ lí tưởng.

Chúng ta thử tưởng tượng là sách không tồn tại.

Tưởng tượng trong một khoảnh khắc rằng Gutenberg không từng phát minh nghề in. Rằng nghề này còn ở nguyên trình độ mà người Trung Quốc đã thực hiện, tức là một phương tiện thực dụng để tái tạo những bản thảo mà không cần viết ra, một trò đóng dấu, một cách nhân tạo để làm cho việc viết nhanh hơn. Thử tưởng tượng là những cuốn sách như chúng ta biết ngày hôm nay chưa hề tồn tại.

Không hẳn điều đó khó mà tưởng ra như người ta có thể ngờ. Rốt ráo bao dân tộc lớn, bao văn minh lớn đã sống không có phát minh này. Những người Ai cập, Sumer có biết những dạng văn tự, nhưng không biết phương tiện để tái tạo những văn bản này đại quy mô. Những người La tinh, Hi Lạp, Ấn Độ có văn bản. Họ vun xới triết học, họ soạn luận văn, thơ, bi kịch, truyện kể mà ngày nay còn tạo thành cái vốn chung của văn hóa loài người. Nhưng họ không biết đến nghề in. Tác phẩm Katha Sarit Sagara của Ấn Độ, soạn ở Cachemere khoảng thế kỉ thứ 10 công nguyên do Soma Deva, là cội nguồn của phần lớn truyện kể và truyền kì của châu Âu và phương Đông. Nó là Biển truyện, như nhà văn Salman Rushdie đã nhắc nhở và đành dịch từa đề như thế thôi. Từ đó mà ra Ngàn lẻ một đêm, Truyện cổ tích của Perrault, những truyện ngụ ngôn.

Chúng ta ngày nay biết được gì, nếu chẳng có phát minh của Gutenberg? Tất nhiên, những văn bản lớn triết học của Platon và Aristote, những đại luận về các khoa học của Avicennes hoặc Averroès, hay những suy tư lớn về tôn giáo của thánh Augustin, của Plotin, những bài học về địa lí hoặc lịch sử của Plutarque hoặc Ptolémée – còn đến với chúng ta, mặc cho khiếm khuyết kĩ thuật kia. Nhưng chúng ta phải nhờ sách mới nghe đến chúng, tiếp nhận chúng, hội nhập chúng vào văn hóa chúng ta, dù ở bất cứ chân trời nào.

Hãy tưởng tượng thế giới chúng ta đã ra sao nếu không có sách. Một ví dụ rõ cho ta là dân tộc Maya. Từng sống ở Mexico giữa thế kỉ thứ 4 trước và thứ 10 sau Công nguyên. Nền văn minh ấy, sáng chói lạ thường, mặc dù ở tình trạng cô lập – khí hậu khắc nghiệt, thiếu nước, thiếu những tài nguyên hàng đầu, hiểm nguy thường xuyên do những dân tộc kề cận gây ra (đáng kể là dân các đảo Caribê, vốn đã cho ta từ ngữ cannibal tức là ăn thịt người) – đã phát minh tất cả những gì đặc trưng cho tri thức con người: các nghệ thuật, các khoa học, triết học. Người Maya đã thiết lập một hệ thống chữ số, sử dụng số không và số thập phân cho phép làm những phép tính phức tạp. Một số những kiến tạo của họ (bởi dường như họ ham mê xác định lịch pháp cho các nghi lễ tính theo thời gian) hình dung những niên đại quay về cả hơn trăm ngàn năm. Họ đã phát triển khoa học thiên văn tới mức điều hành một lịch pháp mà biên độ sai lệch hằng năm chỉ có vài phút; nhờ quan sát sự vận hành của ba thiên thể là Mặt trời, Mặt trăng, và Kim tinh. Sự hiểu biết của họ về y học, về kiến trúc, về thiết kế đô thị, vượt xa tất cả những gì các dân tộc khác trên trái đất thực hiện được trong cùng thời kì. Thị hiếu của họ đối với các bộ môn nghệ thuật đã đạt tới những đỉnh cao, cả trong biểu hiện thi tính cũng như những thể hiện họa hình, khắc chìm, tượng toàn pho, điêu khắc trên đá hoa cương, đá cẩm thạch, hoặc đá vân ban. Kĩ năng của họ về luyện kim cũng rất phát triển. Nếu vì thiếu thiếc, họ không làm đồng thanh, thì họ chế tạo những đồ thờ bằng vàng rất nguyên chất và bằng đồng đỏ, và đã làm chủ được một nghệ thuật đồ gốm có thể so sánh với nghệ thuật này của phương Đông: cũng thanh thoát về mô thức, cũng cảm quan về sự hoàn hảo như thế.

Chichen Itza là một địa điểm khảo cổ thời tiền Colombo do nền văn minh Maya xây dựng, nằm ở trung tâm phía bắc Bán đảo Yucatán, Mexico ngày nay.

Ngoài ra họ còn phát minh một hệ thống văn tự bằng phương tiện những linh phù tượng hình (hiéroglyphes) có thể so sánh với văn tự cổ đại Ai Cập, và vì thiếu viên đá Rosette [có khắc những văn bản tương đương của hai ngôn ngữ], người ta còn chưa giải mã được hệ thống văn tự này. Văn tự này phục vụ cho họ trong việc soạn thảo những tập hợp văn bản trên giấy làm bằng bột gỗ cây vả, hồ trắng bằng oxit kẽm, xếp kiểu nếp quạt như các pho sách cổ của Trung Quốc – trong đó họ kí lục lịch sử, kiến thức về thiên văn (dường như theo những sơ đồ đi kèm thì họ là những người đầu tiên tiên đoán được nguyệt thực), những nghi lễ phức tạp, và trên hết là sự đi qua của thời gian, những ngày, những tháng, những thế kỉ, và những kỉ nguyên.

Nhưng họ không biết nghề in, và vì thế họ biến mất. Khi người Tây Ban Nha tên là Diego de Landa đặt chân lên bán đảo Yucatan vào năm 1520, xã hội Maya cổ điển đã biến mất. Chỉ còn lại những thủ bản, những vật thờ, những kỉ niệm, do con cháu họ bảo tồn nơi những xóm làng cô lập trong rừng sâu. Kí ức về nền văn minh này có thể nguy hiểm và dùng làm chất men kích thích sự quật khởi của những người Da đỏ vừa mới bị chinh phục, Diego de Landa hiểu điều đó, y đã cho tập hợp tất cả thư viện thủ bản cổ của người Maya trên công trường trung tâm của thành phố Mani và nổi lửa đốt. Những kho tàng bị tiêu tán thành khói như thế thực không cách nào lượng giá cho nổi. Hành vi man rợ của kẻ chinh phục chẳng phải không nhắc nhở đến lò thiêu điên rồ trong đó những viên chức của đế chế Quốc xã, ở Nuremberg, đã quyết xóa sạch bộ nhớ của thế giới phương Tây.

Hãy thử tưởng tượng trong khoảnh khắc rằng Gutenberg chưa cải biên cái phát minh này của Trung Quốc cho nhu cầu của thời Phục hưng, bằng cách tạo ra những con chữ in rời lưu động. Chuyện gì sẽ xảy ra? Đúng là những thủ bản vẫn tiếp tục được sao chép: không được quên là những bài thơ của Christine de Pisan hoặc của Marie de France, những tiểu thuyết như là Morte d’Arthur [Cái chết của Arthur] hoặc Chevalier à la charette [Kị sĩ với chiến xa], Chanson de Roland [Ca khúc về Roland] hoặc những chuyện ngụ ngôn trong chuỗi kể về con cáo được phổ biến đâu có bằng cách nào khác. Chúng được chép lại bằng tay trên da thú – da cừu thuộc – hoặc trên giấy làm bằng giẻ rách, được các Tu sĩ điểm tô – nghề chép sách lúc đó kiếm lợi nhiều hơn nghề viết văn. Mỗi tấm da thuộc để chép văn đều là chỉ có một bản duy nhất, và bán giá rất đắt ở những cơ dinh lãnh chúa và được tồn trữ tại đó.

Văn hóa bằng chữ viết đã từng tồn tại, nhưng bởi quý hiếm nên là đặc quyền của giới ưu tú. Tuyệt đại đa số loài người, ở cả phương Tây cũng như phương Đông, sống cách biệt với nền văn hóa này, không tiếp cận được với nó. Những khoa học, những phát minh kĩ thuật, những trào lưu tư tưởng chỉ vận hành hết sức chậm chạp.

Không có sách in, thế giới của chúng ta ắt hoàn toàn khác biệt. Không hồ nghi gì nó hẳn giống xã hội Ai Cập hay xã hội Maya ở đỉnh điểm sức mạnh và vinh quang: một thế giới đóng kín, khó tiếp xúc với các ảnh hưởng, bất công và bất bình đẳng từ trong sâu xa, mất quân bình hết cách cứu chữa.

Trong một thế giới như thế – thế giới Maya thời cổ điển, bởi tôi đã nêu thí dụ này – không có dân chủ, ít có bình đẳng trước pháp luật, còn sút kém hơn nữa về tinh thần đạo đức công dân. Một khối lượng bao la, oằn lưng dưới uy quyền của vài tăng lữ vĩ đại, của một vị vua- mặt trời, của những bạo chúa, những tay độc tài có vũ trang, của một tầng lớp ưu tú vừa tinh tế vừa tàn ác. Trong trường hợp tốt đẹp nhất, một nền thần trị có văn hóa, trong đó phát triển những nghệ thuật, tri thức, kĩ thuật vì quyền lợi của một số người.

Trong một chế độ như thế, sự hiểu biết không phục vụ cho truyền thông, cũng chẳng cho sự theo đuổi một tiến bộ chung; chủ yếu nó chỉ dùng để dựng một rào cản không thể vượt qua giữa những kẻ nắm giữ chế độ ấy và đa số chỉ biết được cái hình ảnh của chế độ. Người ta tạo dựng những đền đài tuyệt diệu, những cung điện xa hoa, hay như ở Ai Cập, ngay đến cả những lăng mộ kinh hồn dưới hình thức những Kim tự tháp. Còn thường dân thì lao động như nô lệ để xây dựng những công trình này, mà không hiểu ý nghĩa. Đó là xã hội của Mãng xà, như Vladimir Propp đã định nghĩa khi phân tích truyện kể dân gian.

Không nghề in, không chữ viết, thì những nền văn minh của chúng ta, ở phương Tây hay phương Đông, đã ra sao rồi? Không hồ nghi gì về điều xảy ra với những xã hội bạo quyền và xa hoa thế đó của quá khứ. Hoàn toàn dựa vào một giới ưu tú đặc quyền, Pharaon ở Ai Cập, Hoàng đế ở La Mã, hoặc Halach Uinic (tức Người Thực) ở Yucatan Maya, những văn minh ấy mong manh. Một sự cỏn con, một nạn đói, một trận dịch, một cách mạng cung đình đều có thể làm chúng sụp đổ, lụi tàn. Khi các giống Rợ, tiến vào La mã, cái chuỗi dài gồm các bạo chúa và những thù nghịch phe phái đã làm tiêu ma cái quốc gia từng làm bá chủ tuyệt đối vùng Địa Trung Hải này. Khi đám người Tây Ban Nha xâm nhập châu Mỹ Da đỏ, những thành thị long lanh của người Maya, những đền đài chọc trời và những cung điện khảm vàng của họ chỉ còn là di tích đã bị rừng thẳm phủ dầy. Một cuộc cách mạng của những nông dân đói khát ắt hẳn đã đạp đổ ách bạo tàn, nhưng vì thiếu những phương tiện kĩ thuật, tất cả những kì công và những hiểu biết của tổ tiên quang vinh của họ không thể nào giải mã được. Diego de Landa cũng chẳng cần thiêu đốt những thủ bản và đập tan những ngẫu tượng: chúng đã ngưng tồn tại rồi.

Viết lại lịch sử luôn là một cám dỗ. Điều đó thỏa mãn cho tâm trí một kẻ viết tiểu thuyết như tôi, và điều đó cũng ích lợi cho việc đánh giá tính tương đối của văn hóa và văn minh – là sự đã dẫn Paul Valéry đến cái kết luận tỉnh mộng, ngay trước thế chiến 2: “Những nền văn minh khác như chúng ta nay biết rằng chúng ta là tử vong.”

Sự thật, dường như tôi không thể tưởng tượng ngày nay một thế giới không có sách. Tất nhiên hiện tồn tại những phương tiện khác để truyền đi kiến thức, bằng hình ảnh, bằng công nghệ thông tin. Có thể những phương tiện mới này một ngày nào đó sẽ thành công trong việc thế chỗ gần như hoàn toàn sự phát minh của Gutenberg. Nhưng cuốn sách là một vật thể gắn liền với văn hóa của con người, với mô thức của tinh thần con người cũng như mô thức của hai bàn tay con người – một dụng cụ, sánh được với những dụng cụ thiết yếu khác như cái búa, con dao, cây kim, chiếc ấm – cũng sánh được với những dụng cụ hoàn hảo khác như cây vĩ cầm, ống sáo ngậm miệng thổi, một nhạc khí gõ, cây bút lông và cái nghiên đá mài mực. Không thể nào quan niệm được một ngày kia cuốn sách sẽ là một vật bị thay thế bằng truyền thông ảo. Bởi tính chất cụ thể của nó, cuốn sách chính là dấu hiệu của thiên tài sáng tạo, của tia lửa kia truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Nó có thể là một cuốn sách luật, một cuốn sách nghệ thuật, một luận văn về cơ học, một bài dạy hóa học hay toán học. Nó có thể là một bài thơ như bài thơ của thi sĩ Hàn Quốc Yun Dong-ju (Doãn Đông-trụ) về ngôi sao, một truyện kể không mạch lạc và cũng phơi mở như Alice ở xứ kì diệu [của Lewis Carroll], một kiểu mẫu như sự bừng sáng của nhà đạo sĩ sufi [huyền học Hồi giáo] là Jallal el-Din Rumi, hoặc như những bài học can trường của Hoàng đế La Mã là Marcus Aurelius. Hoặc còn như cuốn sách của các sách là cuốn Kinh thánh mà ngày trước Gutenberg đã in, và đó là cuốn sách xuất bản đầu tiên tất cả trong lịch sử ấn hành.

Tất cả chúng ta phải lo về một thế giới thiếu vắng cuốn sách. Không có cái vật thể hình khối bình hành sáu mặt vừa chứa minh triết, vừa tiêu khiển, vừa nhiễu loạn này, có lẽ chúng ta sẽ thấy lại xuất hiện bóng ma của thần quyền và bạo chúa, con Mãng xà lẫy lừng kia – mà người Maya vốn gọi là loài rắn trên mây – ngốn ngấu trái tim của loài người.

Để chấm dứt sự tán dương ngắn ngủi này về cuốn sách, và bởi cơ hội nơi đây cho phép tôi bộc lộ về chủ đề xuất bản nói chung và về văn học nói riêng, tôi không muốn bỏ lỡ dịp may này để nói về những mối quan tâm của tôi.

Văn học – cũng như cuốn sách vật thể – không phải là sự sống sót cổ kính mà theo luật tất phải thay thế bằng những kĩ xảo của nghe nhìn, và đặc thù là điện ảnh. Văn học là một con đường phức hợp, khó khăn, nhưng tôi tin rằng ngày nay nó còn thiết yếu hơn cả so với thời của Byron hay Victor Hugo.

Có hai lí do cho sự thiết yếu này:

Super Comic City ở Tokyo là một trong những trung tâm bán các truyện tranh nghiệp dư tự xuất bản.

Trước hết, bởi vì văn học làm bằng ngôn ngữ. Đó là nghĩa đầu tiên của từ này: lettres tức văn, là cái được viết ra. Ở Pháp, từ roman [tiểu thuyết] chỉ những bản văn xuôi lần đầu tiên từ thời Trung cổ sử dụng ngôn ngữ mới mà mọi người nói, tức la langue romane [ngôn ngữ La Mã]. Từ novel [mới/tiểu thuyết] trong tiếng Anh cũng đến từ ý tưởng về sự mới mẻ này. Gần như cùng thời kì đó, ở nước Pháp người ta thôi không sử dụng từ rimeur [người gieo vần] (đến từ rime [vần]) để nói về các nhà thơ – mà dùng từ poète do động từ tiếng Hi Lạp là poiein tức sáng tạo. Nhà văn, nhà thơ, nhà tiểu thuyết là những người sáng tạo. Nói như thế không phải bảo rằng họ phát minh ra ngôn ngữ, mà là muốn nói họ sử dụng ngôn ngữ để sáng tạo cái đẹp, tư tưởng, hình ảnh. Vì vậy người ta không thể không cần tới họ. Ngôn ngữ là phát minh phi thường nhất của loài người, phát minh đi trước tất cả, dự phần tất cả. Không có ngôn ngữ, thì không có khoa học, không có kĩ thuật, không có luật lệ, không có nghệ thuật, không có tình ái. Nhưng phát minh này, thiếu sự góp phần của những người nói năng, hóa ra tiềm thế. Nó có thể thiếu máu, co thắt, biến mất. Những nhà văn, trong một mức độ nhất định, là những kẻ canh giữ ngôn ngữ. khi họ viết tiểu thuyết, làm thơ, soạn kịch, họ làm cho ngôn ngữ sống động. Không phải họ sử dụng từ ngữ, mà ngược lại ấy là họ phục vụ ngôn ngữ. Họ chúc mừng, mài sắc, biến cải ngôn ngữ, vì ngôn ngữ có sức sống nhờ họ, qua họ, và đi cùng những chuyển hóa xã hội hoặc kinh tế của thời đại họ.

Đã bênh vực sự sinh tồn của kẻ hàm hỗn và hơi cổ kính kia tức nhà văn, tôi xin được nói lí do thứ nhì của sự sinh tồn của văn học, bởi nó chạm tới nghề xuất bản nhiều hơn.

Ngày nay người ta nói nhiều đến sự toàn cầu hóa. Người ta quên rằng hiện tượng này đã bắt đầu ở châu Âu vào thời Phục hưng với sự khai mạc kỉ nguyên những cuộc hải hành lớn. Sự toàn cầu hóa tự thân không phải là một điều xấu. Sự toàn cầu hóa làm cho tiến bộ mau lẹ hơn, trong y học, hoặc trong các khoa học. Có thể sự tổng quát hóa về thông tin làm cho những tranh chấp khó khăn hơn. Nếu lúc trước đã có mạng lưới trời Internet, có thể làm cho Hitler không thành công trong âm mưu chiếm đoạt quyền bính ở nước Đức – sự lố lăng có lẽ đã ngăn không cho cả sự nảy sinh âm mưu đó.

Văn hóa ở kích thước toàn cầu là việc chung của tất cả chúng ta. Nhưng trên hết nó là trách nhiệm của người đọc, nghĩa là trách nhiệm của những người xuất bản. Đúng là bất công khi nữ sĩ Rita Mestokosho, là người Da đỏ dân tộc Inu của vùng Đại Bắc phương Canada, để được người ta lắng nghe, lại phải viết bằng ngôn ngữ của những kẻ chinh phục – bằng tiếng Pháp. Cũng là bất công mà nữ sĩ Dewe Gorodé của sắc tộc Kanak ở Tân Calédonie, trong sự kiếm tìm tự do cho dân tộc mình, lại phải sử dụng ngôn ngữ của quốc gia đã cầm tù bà và từ chối quyền độc lập cho dân tộc bà. Và đúng là sẽ ảo tưởng nếu tin rằng một nhà thơ như Richard Sedley Assone của đảo Maurice, sử dụng tiếng mẹ đẻ là ngôn ngữ Créole, lại đạt được sự lắng tai của mọi người ngang với việc ông viết bằng một trong năm hoặc sáu ngôn ngữ ngày nay đang ngự trị như những vị chủ tuyệt đối trên các phương tiện truyền thông.

Nhưng nếu, nhờ sự dịch thuật, thế giới có thể lắng nghe họ, có một điều gì mới mẻ và lạc quan đang sản sinh. Hàn Quốc là xứ sở được miễn trừ mọi hồ nghi về chủ nghĩa đế quốc văn hóa, cho ta một thí dụ đáng kể về sự đổi mới dạng này. Không phải là tình cờ mà cuộc hội ngộ quốc tế về xuất bản này hôm nay lại diễn ra ở Hàn quốc, một trong những xứ sở xuất bản nhiều nhất trên thế giới những bản dịch về văn học nước ngoài.

Văn hóa, tôi xin nói, là tài sản chung của chúng ta, chung cho toàn thể loài người. Nhưng để điều đó trở thành sự thật, cần phải sao cho mỗi người được trao cho những phương tiện như nhau để tiếp cận văn hóa. Để làm điều đó, cuốn sách, dù cổ kính đến đâu, vẫn là công cụ lí tưởng. Nó thực tiễn, dễ vận dụng, kinh tế. Nó không đòi hỏi kĩ xảo đặc thù nào về kĩ thuật học, và có thể bảo trì dưới mọi khí hậu. Khuyết điểm duy nhất của nó – và đó là điều tôi xin đạo đạt cách riêng tới quý vị, những bằng hữu trong ngành xuất bản – là còn khó khăn trong việc tiếp cận đối với nhiều xứ sở. Ở đảo Maurice (là xứ bé tí mà tôi am tường) giá một cuốn tiểu thuyết hoặc một luận văn khoa học tương ứng với một phần quan trọng trong ngân quỹ chi tiêu hàng tháng của một gia đình. Ở châu Phi, ở Đông Nam Á, ở Mexico, ở châu Đại dương, cuốn sách còn là một vật xa xỉ không thể đạt tới. Điều tệ này không phải không có thuốc chữa trị. Sự đồng xuất bản với những nước đang phát triển, sự tạo dựng những quỹ cho các thư viện cho mượn sách hay những xe thư viện lưu động, và một cách tổng quát, sự chú tâm gia tăng đến những đòi hỏi và những văn tự trong những ngôn ngữ gọi là thiểu số – lắm khi lại là đa số về số lượng – cho phép cuốn sách tiếp tục là phương tiện kì diệu kia để ta tự tìm hiểu, để khám phá người khác, để lắng nghe bản hòa tấu của loài người trong tất cả sự phong phú của các chủ đề và các biến điệu của khúc nhạc này – như thế chắc hẳn chúng ta có thể tự phòng ngừa trước sự phản hồi của loài Mãng xà.

———————–

*Bài phát biểu tại Seoul tháng 4-2008 trong Hội nghị các nhà xuất bản thế giới

* Anh có thể kể gì về cuốn sách anh đang đọc?

- Making globalization work, tạm dịch là “Điều chỉnh toàn cầu hóa” của Joseph E. Stiglitz (Nobel kinh tế năm 2001). VN đang hội nhập sâu rộng với thế giới, xã hội đang từng bước chuyển từ “đóng” sang “mở”. Mọi mặt của đời sống đang thay đổi và thay đổi với tốc độ rất nhanh, từ kinh tế, chính trị cho đến văn hóa… Điều này dễ làm chúng ta bị sốc, nhất là “sốc văn hóa” ngay trong chính “ngôi nhà” của mình. Chính vì vậy, tầm hiểu biết về sự vận hành của thế giới trở thành vấn đề vô cùng quan trọng. Có rất nhiều cách thức khác nhau để hiểu biết về thế giới và toàn cầu hóa (TCH) như sách, báo, tivi, Internet, hay tham gia các lớp học… Tuy nhiên khi hiểu về TCH phải hiểu đúng và hiểu đủ. Và để hiểu một cách sâu sắc, có hệ thống thì sách là một công cụ không thể thiếu trong quá trình đó.

* Cuốn sách này có điều gì khiến anh thú vị?

- Sống chung với thế giới cần hiểu biết về thế giới và TCH. Tôi thích quyển Thế giới phẳng của Thomas Friedman. Nhưng liệu có thể hiểu về TCH nếu chỉ dựa vào một cuốn sách? Tôi nghĩ mình cần thêm nhiều góc nhìn khác nhau về một vấn đề quá lớn và rất phức tạp của thế giới đương đại. Và tôi tìm được những kiến giải thú vị cũng như những đối chiếu quan trọng khi đặt vấn đề TCH dưới góc nhìn của một kinh tế gia lỗi lạc nằm cạnh một nhà báo tài năng.

Making globalization work đã đưa ra một góc nhìn sắc sảo bằng lối viết chắc chắn của một nhà khoa học lớn với nhiều chương mục về những vấn đề nóng bỏng mà cả nhân loại đang quan tâm: TCH cần phải được điều chỉnh để vận hành một cách có chủ đích. Và điều chỉnh TCH là để hạn chế bớt những mặt trái của nó. Trước hết cần vạch ra một viễn cảnh mong muốn về TCH. Sau đó, làm cho TCH có thể mang lại nhiều lợi ích cho nhiều nhóm xã hội khác nhau trong phạm vi toàn cầu, từ các nước giàu cho đến các nước nghèo, từ các tập đoàn lớn cho đến các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Tóm lại, Joseph Stiglitz nhìn nhận quá trình TCH là tất yếu và cần thiết tuy có những mặt trái của nó, đồng thời đưa ra nhiều giải pháp giúp các quốc gia và các doanh nghiệp tham gia TCH một cách chủ động và tích cực, nhằm kiến tạo một sân chơi TCH công bằng hơn.

* Anh có thể giới thiệu thêm một vài cuốn sách khác về TCH?

Giản Tư Trung (chủ tịch hội đồng quản trị Trường Doanh nhân và giám đốc PACE)

- Vài năm trước khi Making globalization work phát hành, cuốn sách Globalization and its discontents (tạm dịch là “TCH và những mặt trái của nó”) cũng của Joseph E. Stiglitz đã trở thành một trong những cuốn sách bán chạy nhất với con số hàng triệu bản và được dịch ra 28 ngôn ngữ trên toàn thế giới. Cuốn sách này hiện đang bán rất chạy ở Trung Quốc.

Bên cạnh đó, theo tôi, để có thêm những góc nhìn khác, ta có thể lật qua Martin Wolf với cuốn Why globalization works? (Căn nguyên của TCH?), cuốn In defense of globalization (Để bảo vệ TCH) của Jagdish Bhagwati và cuốn TCH và sự tồn vong của nhà nước của GS Nguyễn Vân Nam, cũng rất đáng đọc, vì các tác giả đã đưa ra các góc nhìn khác nhau về thế giới và TCH qua những lập luận đánh giá xác đáng của mình. Cuốn Thế giới phẳng và cuốn TCH và sự tồn vong của nhà nước đang được giới thiệu rộng rãi ở các hiệu sách trên cả nước, và tôi tin rằng những quyển sách còn lại về TCH nói trên cũng sẽ sớm được xuất bản tại VN.

* Để hiểu thấu đáo và nhớ lâu những chủ đề có vẻ khô cứng và phức tạp này, anh có cách đọc riêng của mình?

- Theo tôi, học hay đọc cũng cần một triết lý. Tại sao có nhiều người không thích đọc sách? Tại sao có những người muốn đọc nhưng lại ngại đọc? Tại sao có người học rất nhiều, đọc rất nhiều nhưng rồi kiến thức lại rơi rụng hết? Hoặc bị “tẩu hỏa nhập ma”, cái gì cũng biết nhưng mọi thứ cứ “loạn cào cào” cả lên?…

Tôi nghĩ người ta không thích đọc là vì chưa tìm ra “lý do đọc”, chưa có “động cơ đọc”. Có những người muốn đọc nhưng ngại đọc là vì chưa hình thành được một phương pháp đọc của riêng mình. Còn những người thích đọc và đọc nhiều nhưng rồi lại quên hết hoặc nhớ lung tung là vì trước khi đọc sách họ chưa tạo ra một cái “kệ sách trong đầu” của mình.

Hãy hình dung chúng ta đang xây dựng một “ngôi nhà kiến thức”. Bản vẽ chính là bước đầu tiên giúp ta xác định ý tưởng: đọc gì, đọc để làm gì, đọc sách gì trước, đọc sách gì sau và đọc sách gì tiếp theo… nhằm phác thảo ngôi nhà tương lai. Phần làm móng chính là giai đoạn đóng cái “kệ sách trong đầu”. Kiến trúc phải khoa học và móng phải chắc thì nhà mới vững. Khi đã có móng rồi thì lúc nào cũng khát khao kiếm được gạch để xây nhà. Và quá trình tiến hành xây nhà chính là quá trình thực hiện việc học và đọc trong suốt cuộc đời. Mỗi quyển sách ví như một viên gạch, gạch càng nhiều thì ngôi nhà kiến thức càng cao.

1. Văn hóa Việt Nam thường được miêu tả qua các phương diện như tín ngưỡng tôn giáo lễ tiết, thi cử, các ngành nghệ thuật, rồi phong tục tập quán, các nghề thủ công, nhà ở, đồ ăn thức uống.

Giở những cuốn lịch sử văn hóa quen thuộc từ Việt Nam văn hoá sử cương (1938) của Đào Duy Anh, qua Văn minh Việt Nam (1943) của Nguyễn Văn Huyên, Hiểu biết về Việt Nam (1954) của P.Huard và M.Durand, không đâu người ta thấy nói tới nghề làm sách.

Đọc lướt qua các bộ Đại Việt sử ký toàn thư, Việt sử thông giám cương mục, thấy những chữ lên ngôi, thiết triều, hạ chiếu, chinh phạt, khởi loạn, rồi ban thưởng, xướng họa,… đầy rẫy và lặp đi lặp lại dày đặc bao nhiêu thì chữ sách, đọc sách, soạn sách, dịch sách hiếm hoi bấy nhiêu. Chưa một triều đại nào trong quá khứ có thời giờ nghĩ nhiều đến sách và coi sách là việc lớn của vương triều mình.

Phải công nhận trong khi ghi chép và phân loại thành tựu văn hóa trong quá khứ, Lịch triều hiến chương loại chí Phan Huy Chú đi xa hơn cả. Tác giả đã dành cả một chương mang tên văn tịch chí ghi lại sách vở các đời.

Thế nhưng đó vẫn không phải là lịch sử sách, càng không phải là sự trình bày quan niệm về sách, vai trò của sách vở trong đời sống của người Việt. Mà lý do chính là vì trong xã hội bấy giờ, những ý niệm này chưa xuất hiện, tác giả có muốn cũng không làm được.

Trong khi đó chỉ cần đọc lướt qua những cuốn lịch sử những nước có nền văn hóa phát triển người ta thấy ở xứ người, sách được dành cho một vị trí như thế nào. Sự ra đời của những cuốn sách lớn được ghi nhận như những cái mốc lớn lao đánh dấu thành tựu của cộng đồng trong việc chinh phục thiên nhiên và tự nhận thức về mình, làm chủ cuộc sống của mình.

2. Để sang một bên cái nhìn lịch đại, mà chỉ xét trên phương diện đồng đại tức là nhìn tình hình sách trên một bình diện thời gian nhất định, cũng có thể thấy ngay là văn hóa sách của chúng ta khá đơn sơ.

Về kiểu loại sách: Nếu trên phương diện kinh tế, hàng hóa chúng ta sản xuất ra quá nghèo nàn về mẫu mã và chủng loại thì ở sách cũng có tình trạng tương tự. Sách được hiểu chủ yếu là các tập thơ tập văn. Trong khi đó, cả ở phương Tây lẫn phương Đông, xuất bản phẩm có nghĩa rộng hơn nhiều, sách thường tổ chức theo một hệ thống thể loại chặt chẽ, bao gồm đủ loại từ các biên khảo, các sách biên niên sử, rồi từ điển và bách khoa thư. Việc làm một cuốn sách một bộ sách có khi được người ta dành cho cả một đời người.

Về nội dung sách: Trong cuốn Bản sắc văn hóa Việt Nam, nhà nghiên cứu Phan Ngọc, khi tìm hiểu thư mục di sản văn hóa Hán Nôm Việt Nam đã chỉ rõ trong số 6000 quyển sách tạm gọi là tiêu biểu cho tâm thức của trí thức Việt Nam trước khi tiếp xúc với văn hóa Pháp, có quá nửa là sách học để đi thi, các bài mẫu, các sách giảng về các kinh truyện, các bài thơ phú viết theo lối văn chương hàn lâm. Tức theo Phan Ngọc, đây chỉ là một nền xuất bản phục vụ cho việc học để làm quan! Trong số 70 quyển thuộc loại nông nghiệp có 9 quyển nói về địa bạ, 4 quyển về cách kê khai ruộng đất, 5 quyển về đê điều, 18 quyển về việc đóng thuế, còn lại là nói về các thổ sản. Trong sách về thủ công nghiệp chỉ thấy nói về tiểu sử các ông thành hoàng các nghề…

Về việc bảo quản giữ gìn sách: Sau khi được sao chép ra với số lượng ít ỏi, sách chỉ có cuộc sống ngắn ngủi. Ta hay đổ cho nước ngoài – rõ nhất là thời kỳ quan quân nhà Minh sang đô hộ – tịch thu và tiêu hủy nhiều sách của ta. Song theo Phan Huy Chú, trước đó sách từng là nạn nhân của những cuộc khởi nghĩa, khi Thăng Long bị cướp phá, sách vở đã bị đốt rất nhiều.

Một phương diện nữa đánh dấu sự phát triển của văn hóa sách một quốc gia là khả năng trao đổi của sách với các tài liệu in ấn từ nước ngoài, tức là vấn đề xuất nhập khẩu sách (từ đây mở đường cho những cuốn sách lớn trở thành tài sản chung của nhân loại).

Trong một tài liệu viết về thư tịch chữ Hán ở Nhật Bản (in trên tạp chí Nghiên cứu văn học ra ở Hà Nội số 4-2008), tôi thấy người ta cho biết triều đình Nhật có cả một Thư viện gọi là Văn khố hoàng gia, sau gọi là Sảnh thư, chuyên cất giữ sách Trung Quốc. Một văn khố khác mang tên Văn khố Hồng diệp sơn hoặc Văn khố nội các, hoặc Quốc lập công văn thư quán, đến nay còn lưu giữ 185.000 quyển. Đại khái có thể ước tính 50% điển tịch đời Tùy, 51,25 % điển tịch đời Đường đã được nhập vào xứ sở Phù Tang.

Tài liệu trên còn đưa ra một con số: tới đầu thế kỷ XIX từ 70 đến 80% sách in ở Trung Quốc đã được chuyển sang Nhật. Mà ở Trung Quốc sách in ra lúc đó đã tới 100.000 loại (loại chứ không phải cuốn ).

Còn ở Việt Nam thì sao? Trên tôi đã nói là sử ta không mấy khi nhắc tới việc buôn bán trao đổi sách. Chỉ đọc cuốn lịch sử Đông Nam Á của một tác giả người Mỹ tôi mới thấy ghi thời thế kỷ XVII, chúa Trịnh từng có lệnh cấm truyền tay sách Trung Quốc (sách này do những người Tàu nhập cư mang vào). Các chúa Nguyễn có chú ý hơn tới sách vở, nhưng chắc là chỉ khá hơn các triều trước chứ hãy còn đơn sơ, chắp nhặt lắm.

Có lần tôi được nhà sử học Dương Trung Quốc cho biết ngày xưa các vị quan đi sứ, khi về hàng hóa bị kiểm tra rất ngặt nghèo, chỉ có hai thứ được khuyến khích là thuốc quý và sách. Nhập hàng theo lối tiểu ngạch như vậy, mà lại nhỏ giọt, nên khi mang về sách trở thành quá ư là quý hóa, thường người mang về chỉ giữ cho riêng mình. Tệ nhất là trường hợp vị sứ giả kia – không hề có ý thức rằng mình là sứ giả văn hóa – thuổng luôn của người ta, lấy của người làm của mình hoặc coi đó làm mẫu, mô phỏng theo. Trong trường hợp khá hơn, thì người có sách lại thỉnh thoảng kín kín hở hở mang ra khoe để trộ thiên hạ. Sách ngoại như vậy là chết luôn sau khi nhập khẩu, còn đâu vai trò kích thích việc làm sách trong nước.

- Hành động “đọc” không đơn giản là việc ngồi vào bàn, mà là cả văn hóa đọc với cơ cấu phức tạp của nó;

- Sự say mê không phải sự bốc đồng lửa rơm chốc lát mà là biểu hiện của một hoạt động tinh thần vững chắc được trí tuệ bảo đảm rồi thăng hoa;

Sau nữa, “sách” nói ở đây không phải là một vài tác phẩm văn chương mùi mẫn gây cười hoặc ít ra cũng du dương êm ái dễ đọc dễ bỏ mà bao gồm – nếu không chủ yếu là – cả các công trình nghiên cứu, các loại chuyên khảo, được viết đạt đến những chuẩn mực của tư duy.
Xét như thế thì chắc chẳng ai phải còn một chút phân vân gì nữa mà có thể thẳng thắn nói không, khi đối diện với câu hỏi “Người Việt có mê đọc sách ?”

Nhưng còn vì sao có hiện tượng đó? Xin tạm nêu ra mấy lý do:

- Ở ta không có văn hóa làm sách; các hoạt động xuất bản trước kia gần như chưa có.

- Con người nặng về tình mà nhẹ về lý, thường thích sống trong đám đông hơn là đơn độc với chính mình – tức là thiếu những phẩm chất mà việc đọc sách đòi hỏi.

- Xã hội không coi trọng kiến thức, người trí thức không được đánh giá đúng mức. Khi bản thân người làm nghề trí thức cũng đang còn lười đọc sách, thì đông đảo người dân có xa lạ với sách cũng là dễ hiểu.

Lấy đâu ra sách mà ham?

Có một khái niệm chưa thông dụng lắm, nhưng có lẽ trước sau chúng ta phải dùng tới là văn hóa sách của một dân tộc.

Ở nhiều nước, người ta biên soạn cả những bộ Bách khoa toàn thư về sách để ghi nhận mảng văn hóa sách này. Tức là họ thường xuyên tổng kết về công nghệ làm sách ở dân tộc mình: sách bắt đầu có từ thời nào, quan niệm về sách thay đổi ra sao, các dạng tồn tại của sách phong phú tới đâu vv…

Giả sử lúc này đây ở ta có ai muốn làm một cuốn sách như thế cũng không biết xoay xỏa thế nào. Tài liệu nghèo nàn, ngay tài liệu lưu trữ tối thiểu cũng không có. Và cái chính là số lượng sách in ra quá thấp, quan niệm về sách của chúng ta thì đơn sơ cổ lỗ.

Để làm ra sách cho cả xã hội, các nước cũng đã hình thành nên hoạt động xuất bản và thị trường sách. Ở ta, các ngành này – theo đúng nghĩa của nó – chỉ có từ thế kỷ XX, do sự du nhập từ nước ngoài. Còn trước đó, tất cả ở dạng sơ khai, sách ra đời theo cách thức tự phát, và việc nhân bản hết sức hạn chế, sách gần như chưa biến thành hàng hóa.

Một chỉ số nữa, cần tính tới mỗi khi định đánh giá một ngành văn hóa phát triển đến đâu, đó là khả năng của ngành đó trong việc vượt ra biên giới và giao lưu với các hoạt động cùng loại ở nước ngoài. Có lần tôi còn đọc thấy là thời trung đại, giữa Nhật và Trung Hoa có cả một con đường sách, tương tự như con đường tơ lụa nối Trung Hoa với thế giới A rập. Trong khi đó thì đọc lịch sử ta, chỉ thấy nói là những ông quan đi sứ mang về vài quyển sách loại ngẫu nhiên được tặng.

Sách đã in ra lại còn phải được tổ chức để đưa đến với người cần. Các tập Lịch sử văn hóa Trung Quốc tôi đọc gần đây thường có một phần nói về thư viện, Đường Tống thế này Minh Thanh thế kia. Bảo rằng ở chỗ này các nhà nghiên cứu làm công việc trở về văn hóa VN sẽ không có việc gì để làm cũng không hẳn đã đúng, song như chỗ tôi đọc được, trong một bộ sử cổ như Đại Việt sử ký toàn thư, số lần hai chữ thư viện xuất hiện chưa được một chục.

Cho đến đầu thế kỷ XXI, trong hoạt động văn hóa nói chung ở ta, thư viện vẫn là một hoạt động kém cỏi bậc nhất – ở vào một tình trạng suy thoái chứ không chỉ lạc hậu.

Những yếu tố trên, khi tổng hợp lại làm thành một hoàn cảnh bất lợi cho văn hóa đọc phát triển. Giá có ai đó bẩm sinh ham đọc sách chăng nữa, cũng không có sách để đọc, có không khí để bàn luận.

Xa lạ với lý trí và thói quen nghiên cứu

Chữ viết là một chỉ số của văn hóa. Trong xã hội ta, từ ngàn năm nay, tồn tại một tình trạng nước đôi dang dở. Chữ Hán vẫn là công cụ giao tiếp giữa nhà nước và người dân. Các cuộc thi cử sử dụng chữ Hán, sách vở quan trọng (ví dụ lịch sử) viết bằng chữ Hán. Một cách tổng quát, thứ chữ ngoại nhập này lại là công cụ để người ta nghĩ những điều nghiêm chỉnh. Còn chữ Nôm chỉ để ghi cái đời sống tình cảm hàng ngày, hoặc kêu than, hoặc đùa bỡn. Vả chăng chữ Nôm chưa hình thành như một hệ thống chặt chẽ hợp lý. Nó khó học do đó không phổ biến.

Tình trạng chữ viết ở Việt Nam như trên níu kéo văn hóa đọc với hai nghĩa:

Thứ nhất, ở dạng trực tiếp, nó làm cho sách vở khó viết, viết xong khó xuất bản, xuất bản xong khó đến với người đọc.

Thứ hai, ở dạng gián tiếp, nó ảnh hưởng tới tư duy của con người.

Với một thứ chữ thuận tiện, người ta có thể ghi chép và hoàn thiện dần những suy nghĩ của mình và giao lưu với nhau làm cho tri thức ngày càng phong phú. Ngược lại, như ở ta, do thiếu phương tiện (chữ và sách) hợp lý để ghi lại những vận động trong đầu óc, sự suy nghĩ của người ta dễ dừng lại ở tình trạng manh mún rời rạc. Gần đây nhiều người đã công nhận là dân ta làm việc gì thường theo lối chụp giật, mà thiếu thói quen nghiên cứu sự vật; sự nghĩ ngợi hay chắp vá nửa vời, đầu óc người ta không chăm chú theo đuổi cái gì tới cùng. Trong một cá nhân cũng như trong một tập thể, hành động được đề cao hơn suy nghĩ. Ta sống tùy tiện dễ dãi, “một bồ cái lý không bằng một tí cái tình”. Tất cả những bệnh trạng đó trong tư duy bắt nguồn một phần từ một văn hóa đọc lom đom, một đời sống tinh thần thiếu sách.
Đến lượt mình, kiểu tư duy này lại quay trở lại, cản trở người Việt đọc sách.

Đứng ở góc độ tâm lý học cá nhân mà xét, với sự đọc sách, con người phải trưởng thành như một nhân cách. Khi đọc sách, người ta phải có thói quen đơn độc trong suy nghĩ và làm việc. Sự hình thành loại người này đòi hỏi bệ đỡ của một nền văn hóa chắc chắn.

Tác động của việc kiếm sống

Ca dao tục ngữ truyện cười ở ta thường có thái độ chế giễu với người đọc sách. Dưới những con mắt thế tục, việc đọc sách có vẻ như là một cái gì vô bổ của loại người “dài lưng tốn vải ăn no lại nằm”. Đấy là hình ảnh người đọc sách trong tâm thức dân gian từ thời trung đại tới nay.

Cố nhiên trong thực tế, lại có một tình trạng tế nhị khác, là các làng xã thường đánh giá nhau bằng số lượng kẻ cắm đầu vào sách. Có gì mâu thuẫn ở đây chăng? Không. Học trò xưa ham học để có ngày lều chõng đi thi và trở thành quan chức (từ đây khái quát lên người ta vẫn tự hào người Việt ham học). Nhưng không thể bảo họ, – đám người “nghiền” sách cốt đi thi kia – là những người đọc sách với đúng nghĩa của nó. Người học để đi thi tự giới hạn trong kiến thức của người chấm cho họ đỗ. Ngược lại đặc trưng chủ yếu của người đọc sách là một tư duy độc lập và một khao khát bất tận với sự hiểu biết. Loại sau ở xã hội ta quá hiếm, lại còm cõi ít ỏi và chưa thành một lớp người ổn định.

Giải thích sao về hiện tượng này? Suy cho cùng ở xã hội nghèo, mọi việc vẫn do miếng cơm manh áo quyết định . Khi có thể dùng sách để lập thân thì người ta đọc sách. Khi có nhiều con đường khác lập thân mà ít tốn sức lực hơn – kể cả lối giả vờ đọc sách, gian lận thi cử – thì người ta bỏ sách khá dễ dàng. Và đó chính là tình trạng của xã hội hôm nay .

Tốn công tốn của để đọc mà thu nhập chả hơn là bao so với người không đọc, thì cha bảo con vợ bảo chồng từ giã sách vở, ngồi xem tivi cho nhẹ thân. Sách không còn là nhân tố tất yếu trên đường mưu sinh, và việc đọc sách thường ngả sang một thứ trò chơi, – lý tưởng làm người có vì vậy mà có vẻ bị hạ thấp thì người ta cũng chẳng lấy làm hối tiếc.

Một giải pháp lâu dài

Mục đích của cuộc hội thảo này là thúc đẩy mọi người mọi tầng lớp công chúng hôm nay đọc sách, tôi tin nhiều sáng kiến rất hay đã được nhiều người đề xuất.

Về phần mình, tôi cho rằng cần lùi xa một chút, nhìn rõ một thực trạng kéo dài, nó cũng là tiền đề để có những biện pháp tổng quát hơn có ý nghĩa lâu dài hơn. Vì thế nên có nghiêng nhiều về việc đọc sách của tầng lớp trí thức.

Chính họ, theo tôi, là đầu tầu để thúc đẩy một xã hội hợp lý mà chúng ta phải xây dựng, ở đó sách là động lực thúc đẩy mọi tiến bộ, nên sự ham đọc sách không còn bị rẻ rúng .

Hồi nhà đạo diễn Nguyễn Đình Nghi còn sống, ông hay nói với tôi về công chúng của sân khấu. Là con trai và người kế nghiệp Thế Lữ, ông Nghi khá thạo sân khấu trước 1945 và trong kháng chiến chống Pháp. Ông bảo, qua sự sa sút của công chúng thời nay, càng thấy công chúng thời trước rất nghiêm chỉnh. Họ đến với sân khấu thiêng liêng như đến với nhà thờ. Và Nguyễn Đình Nghi cắt nghĩa, sở dĩ trước 1945 người đến với sân khấu nói chung khá tốt, mặt bằng khá cao, vì hồi đó, có một lớp công chúng chọn lọc là các trí thức xuất thân từ các nhà trường Pháp – Việt. Họ tạo nên những chuẩn mực trong thưởng thức và lôi cuốn công chúng rộng rãi nói chung.

Tình hình đọc sách gần đây cũng có nhiều nét tương tự như bên sân khấu, nên cách giải thích sự sa sút là gần nhau, từ đó cách tổ chức lại công chúng cũng không thể khác. Phải trở lại với cái đúng cái tốt đã có trong quá khứ./.

Vương Trí Nhàn

www.chungta.com